ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΑ EX-LIBRIS

Οι βιβλιόφιλοι αντιμετωπίζουν το βιβλίο με ερωτική, φετιχιστική διάθεση. Και του συμπεριφέρονται ακριβώς σαν να ήταν ερωτικός τους σύντροφος, κτητικά· το στιγματίζουν όπως μπορούν, ώστε να δηλώσουν την κατοχή τους και να αποτρέψουν ενδεχόμενη απώλειά του. Το ex libris είναι λοιπόν το κόσμημα του αρραβωνιάσματός μας με το βιβλίο και στοιχείο διακριτικό των περισσότερων βιβλιόφιλων.

Ex libris είναι η λατινική ονομασία των βιβλιοσήμων (bookplates στα αγγλικά), των κτητορικών εκείνων ετικετών δηλαδή, που έφεραν τα βιβλία πολλών ιδιωτών ή βιβλιοθηκών από την αρχαιότητα ακόμη. Ο στιγματισμός των βιβλίων (ex libris, σφραγίδες, κτητορικές σημειώσεις, υπογραφές κ.ά.) ως δήλωση ιδιοκτησίας είχε ανέκαθεν το στόχο να αποτρέψει την κλοπή ή να υπενθυμίσει την ανάγκη επιστροφής τους στους κατόχους-δανειστές. Ωστόσο ήταν αναμφισβήτητα και ένας τρόπος για να αποδοθεί τιμή στο βιβλίο καθαυτό. Σε έναν ποιητικό ορισμό του Γάλλου συγγραφέα Henri Bouchon (Les ex Libris et les marques de possession du Livre,1891) βρίσκουμε μάλιστα το εξής: «[Είναι] το παλαιότερο σημάδι της ειλικρινούς αγάπης του ανθρώπου για την πνευματική του ιδιοκτησία».

Κτητορική σημείωση στο δέκατο τόμο του έργου «Ιστορίαι των ανθρωπίνων πράξεων» του Κωνσταντίνου Κούμα, Βιέννη, Haykul, 1831.

Τα ex libris (κατά λέξη μετάφραση: «από τα βιβλία [του]…») είναι μικρά χαρακτικά περίπου 10 εκ. ή και μικρότερα, επικολλημένα στο εσώφυλλο ή στην εσωτερική πλευρά του πρόσθιου εξωφύλλου των βιβλίων και στην πιο απλή τους μορφή έχουν τα αρχικά ή ολόκληρο το ονοματεπώνυμο του κτήτορα ενώ στην πιο εξελιγμένη και έντεχνη ένα χαρακτικό ποικίλης θεματολογίας. Τα ex libris αποτελούν αναμφισβήτητα τον πιο διακοσμητικό και κομψό τρόπο πιστοποίησης της ιδιοκτησίας ενός βιβλίου. Αυτός είναι άλλωστε και ο λόγος που συντήρησε και αύξησε το ενδιαφέρον γύρω από αυτά όταν πια η τυπογραφία κατέστησε το βιβλίο προσιτό στις πλατιές μάζες και συνακόλουθα την απώλειά του λιγότερο συχνή και επώδυνη για τον κάτοχο. Έτσι λοιπόν τα ex libris, με περιορισμένη τη χρηστική τους αξία, άρχισαν πια να αντιμετωπίζονται περισσότερο ως έργα τέχνης.

Καλύμματα παλιών βιβλίων που στην εσωτερική πλευρά τους φέρουν επικολλημένα ex libris

Το αρχαιότερο γνωστό ex libris ανήκε στη βιβλιοθήκη του φαραώ της Αιγύπτου Αμένοφη του Γ΄ (1386-1351 π.Χ.) και της συζύγου του Τίγι[i]. Τα ex libris με τη σύγχρονη μορφή τους, όμως, άρχισαν να εμφανίζονται με την εφεύρεση της τυπογραφίας, το 15ο αιώνα, καθώς η χαρακτική, σε αντίθεση με τη ζωγραφική, μπορούσε να παράγει πλήθος αντιτύπων  για τη σήμανση του εντυπωσιακά μεγάλου πια αριθμού των βιβλίων που συγκεντρώνονταν στις ολοένα αυξανόμενες ιδιωτικές βιβλιοθήκες. Σε μια πρώτη φάση, που διήρκεσε τρεις αιώνες περίπου, τα ex libris έφεραν κατά κύριο λόγο εραλδικά σύμβολα, δηλαδή οικόσημα και εμβλήματα των ευγενών κατόχων τους, όπως ακριβώς και τα «supralibros», οι χρυσοτυπίες που κοσμούσαν τις ράχες ή τα καλύμματα των δερματόδετων πολυτελών τόμων. [ii]

Το περίφημο ex libris του Αμένοφη Γ’ και της Τίγι

Μεταγραφή και μετάφραση (Γ. Τζήμα) του ιερογλυφικού κειμένου του ex libris του Αμένοφη Γ’

Βιβλία με το supralibros του Ναπολέοντα Βοναπάρτη – από τη βιβλιοθήκη του, Βίλα Μουλίνι, Έλβα.

Το 19ο αιώνα, όταν η Τέχνη, λόγω των οικονομικών αλλαγών και της συνακόλουθης κοινωνικοπολιτικής ανάδειξης της μπουρζουαζίας στην Ευρώπη, έπαψε να αποτελεί προνόμιο αποκλειστικά της αριστοκρατίας και του κλήρου, τα βιβλιόσημα άρχισαν πια να κοσμούνται με αλληγορικές και συμβολικές παραστάσεις, εικονογραφήσεις που συνδέονταν συχνά με το είδος του βιβλίου ή πιο εξατομικευμένα με την κοινωνική θέση, τα ενδιαφέροντα ή ακόμα και τις αντιλήψεις του ιδιοκτήτη. Το όνομα και τα λοιπά στοιχεία του κτήτορα ή τα  γνωμικά που συνόδευαν το θέμα δεν έπαψαν βέβαια να αποτελούν και αυτά πεδίο καλλιτεχνικής έκφρασης με ιδιαίτερο αισθητικό ενδιαφέρον, αφού συνιστούσαν αναπόσπαστο μέρος της σύνθεσης. Το ίδιο, αργότερα, και η υπογραφή του ίδιου του καλλιτέχνη. Τον 20ο αιώνα πια τα ex libris μετατράπηκαν αναμφισβήτητα σε μορφή υψηλής τέχνης. Οι καλλιτέχνες άρχισαν να δείχνουν διαρκώς μεγαλύτερο ενδιαφέρον και οι δημιουργίες τους αντικατόπτριζαν τα εκάστοτε καλλιτεχνικά ρεύματα. Με το σχεδιασμό ex libris ασχολήθηκαν πολλοί γνωστοί και καταξιωμένοι ζωγράφοι και χαράκτες μεταξύ των οποίων oι Dürer, Pissaro, Manet, Lautrec, Klee, Giacometti, Klimt, Picasso και Dali, ενώ πολύ γνωστές προσωπικότητες υπήρξαν παραγγελιοδότες, κάτοχοι ή και λάτρεις τους.

Ex libris σχεδιασμένο από τον Klimt

Τα βιβλιόσημα ξεκίνησαν μάλλον ως ευρωπαϊκή υπόθεση, με τη Γερμανία να πρωτοπορεί (αρχής γενομένης από την ίδια την τυπογραφία και την κατασκευή βιβλίων) και να παράγει πλήθος διακοσμητικών ex libris υψηλού καλλιτεχνικού ενδιαφέροντος (το πρώτο σύγχρονο γνωστό ex libris είναι αυτό του Κιστερκιανού μοναχού  Hildebrand Brandenburg από το Biberach της νότια Γερμανίας και χρονολογείται το 1470-80)[iii]. Μάλιστα, τα βιβλιόσημα του Γερμανού ζωγράφου και χαράκτη  Dürer και των «Kleinmeister», των Μαστόρων της Μικρογραφίας που επηρεάστηκαν από αυτόν, έμειναν αξεπέραστα για αιώνες. Αν και με κάποια καθυστέρηση, η τέχνη των ex libris και το ερευνητικό και συλλεκτικό ενδιαφέρον γι’ αυτά διαδόθηκε ευρέως και στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, στις οποίες μέχρι το 19ο αιώνα κυριαρχούσαν οι έμμετρες κτητορικές σημειώσεις (book rhymes). Στις μέρες μας, με ιστορία πέντε αιώνων και ένα εκατομμύριο παραγωγής πίσω τους, τα ex libris έχουν διαδοθεί πια σε ολόκληρο τον κόσμο και έχουν αξιοσημείωτη απήχηση στην Κίνα και την Ιαπωνία. Την πρωτοπορία στην παραγωγή και την καινοτομία όμως φαίνεται  να έχουν πια οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες μετά το τέλος της εσωστρέφειας και της μονολιθικότητας που χαρακτήριζε τα πολιτικά τους καθεστώτα, βρήκαν το χώρο να εκφραστούν καλλιτεχνικά, να καλύψουν το χαμένο έδαφος και να ξεχωρίσουν, υποσκελίζοντας μάλιστα τις πάλαι ποτέ ηγέτιδες Γερμανία, Γαλλία και Βρετανία. Η μεγαλύτερη δημόσια συλλογή ex libris φιλοξενείται δε στο Federikshavn Museum της Δανίας.

Το ex libris του αδελφού Hildebrand Bandenburg του Biberach από το μοναστήρι του Buxheim

Το συλλεκτικό ενδιαφέρον για τα ex libris όμως αφορά σε μεγάλο βαθμό και ιδιώτες. Προς τα τέλη του 19ου αιώνα σημειώθηκε άνθηση του ερευνητικού και συλλεκτικού ενδιαφέροντος για τα ex libris, που είχε ως αποτέλεσμα την εκπόνηση των πρώτων μελετών (Lord de Tabley, Guide to the study of Book-plates, 1880) και την ίδρυση των πρώτων κοινοτήτων ιδιωτών συλλεκτών. Η πρώτη τέτοια κοινότητα ιδρύθηκε το 1891 στην Αγγλία, και στις μέρες μας πια η Διεθνής Ομοσπονδία Συλλόγων Συλλεκτών (FISAE) αριθμεί πάνω από 50 μέλη. Οι συλλέκτες έχουν λοιπόν οργανωθεί, εκδίδουν περιοδικά, διοργανώνουν συνέδρια και διαγωνισμούς. Ορισμένα ex libris, μάλιστα, φιλοτεχνούνται αποκλειστικά και μόνο για συμμετοχή σε τέτοιους διαγωνισμούς και ουδέποτε επικολλώνται σε βιβλία. Αρκετά από αυτά τα «ψευδο-ex libris» συχνά φέρουν τα στοιχεία ανύπαρκτων ατόμων ή αφιερώνονται σε διασημότητες.

Καλαίσθητο ex libris μαζικής παραγωγής (δεν πρόκειται για έργο τέχνης και αντικείμενο συλλεκτικής αξίας). Αγαπημένο αξεσουάρ των σύγχρονων βιβλιόφιλων.

Ειδικά στις μέρες μας, οι τεχνικές δημιουργίας ενός ex libris παρουσιάζουν  μεγάλη ποικιλία, εξαιτίας της διαρκούς και αλματώδους τεχνολογικής εξέλιξης (βλ. http://xotaris.gr/place3.php?category_id=60). Η καλλιτεχνική αξία τους όμως έγκειται ακριβώς στο ότι ανεξαρτήτως της τεχνικής που χρησιμοποιείται, οι μικρές τους διαστάσεις απαιτούν ιδιαίτερη δεξιότητα και προϋποθέτουν την ύπαρξη ενός προικισμένου καλλιτέχνη, που τα παράγει συνήθως σε μικρό αριθμό αντιτύπων. Βέβαια, τα βιβλιόσημα δεν παρουσιάζουν μόνο καλλιτεχνικό αλλά και ιστορικό, κοινωνιολογικό και βιβλιοφιλικό ενδιαφέρον. Ως συλλεκτικό είδος δε, παρουσιάζουν και εμπορικό.

Κατασκευή ex libris από Κινέζο χαράκτη

Οι συλλέκτες επιλέγουν συχνά βιβλιόσημα με κριτήριο τη θεματική τους. Μια πολύ διαδεδομένη θεματική μεταξύ των συλλεκτών είναι αυτή των ex eroticis (κατά λέξη μετάφραση: «από τα ερωτικά» [βιβλία του…]), με παραστάσεις γυμνών μορφών (γυναικών κυρίως) και ερωτικών περιπτύξεων, ενίοτε ιδιαίτερα προκλητικών. Οι ερωτικές απεικονίσεις εμπνέονται συχνά από την αρχαία ελληνική μυθολογία και ακολουθούν τόσο την κλασική όσο και τη μοντέρνα αισθητική. Αγαπημένο μοτίβο φυσικά, η γυμνή αναγνώστρια. Τα ex eroticis γνώρισαν μεγάλη άνθηση στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν η Art Nouveau και οι εκπρόσωποι της Decadence αμφισβήτησαν τα ειωθότα και τις αξίες του παρελθόντος και σόκαραν την μπουρζουαζία με τις προκλητικές τους δημιουργίες. Κυριότερος εκπρόσωπος του είδους είναι ο Franz von Byros.

Ex eroticis με το δημοφιλές μυθολογικό θέμα το σμιξίματος του Δία-κύκνου με τη Λήδα

Σημαντικοί όμως χαράκτες ασχολήθηκαν με τα ex libris και στη χώρα μας, έστω και με κάποια καθυστέρηση. Το πρώτο γνωστό χαρακτικό ex libris επώνυμου Έλληνα καλλιτέχνη φιλοτεχνήθηκε από τον Κωνσταντίνο Παρθένη για τη βιβλιοθήκη του Σπύρου Λοβέρδου το 1925 – παλαιότερο βέβαια, αν και εραλδικού χαρακτήρα, είναι αυτό που φέρει το οικόσημο της οικογένειας Παντελή Αργέντη από τη Χίο. Στις δεκαετίες του 1920 και 1930 ‒δεκαετίες ορόσημο για την εξέλιξη και τη διάδοση της τέχνης των ex libris‒ οι σημαντικοί Έλληνες χαράκτες Δημήτρης Γαλάνης, Γιάννης Κεφαλληνός, Δημήτρης Γιαννουκάκης και Νικόλαος Βεντούρας δημιούργησαν αξιόλογα βιβλιόσημα. Τις επόμενες δεκαετίες η παραγωγή συνεχίστηκε χωρίς, ωστόσο, εντυπωσιακούς ρυθμούς. Στις μέρες μας υπάρχουν Έλληνες χαράκτες ex libris, όμως η χαρακτική γενικότερα και τα βιβλιόσημα ειδικότερα δεν έχουν τύχει στην Ελλάδα της υποδοχής και της προώθησης που θα τους έπρεπε. Η σημαντικότερη διαχρονική μελέτη πάνω στα ελληνικά βιβλιόσημα εκπονήθηκε το 1997 από το συλλέκτη και μελετητή Νίκο Γρηγοράκη (Ελληνικά Ex-Libris, 1997, εκδ. Διάττων) και περιλάμβανε 112 εικόνες χαρακτικών ex libris της περιόδου 1925-1995.

Στη χώρα μας διοργανώνεται τα τελευταία χρόνια πλήθος εκδηλώσεων (εκθέσεις, συνέδρια, διαγωνισμοί) με θέμα τα βιβλιόσημα. Πρόσφατα μάλιστα, στα τέλη Σεπτεμβρίου, το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης φιλοξένησε σε έκθεσή του τη συλλογή του Πνευματικού Κέντρου Λευκάδας που αποτελείται από 1000 περίπου χαρακτικά. Οι καλλιτέχνες που τα φιλοτέχνησαν πήραν μέρος στην 1η και 2η Διεθνή Triennale Ex-Libris της Λευκάδας (το 2005 με θέμα το Βιβλίο και το 2008 με θέμα τη Μουσική) ‒ εκθέσεις με διαγωνιστικό χαρακτήρα, στις οποίες συμμετείχε μεγάλος αριθμός χαρακτών απ’ όλο τον κόσμο.

Μέχρι τις 15 Οκτωβρίου δε το Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, στην Αθήνα, φιλοξενεί μια εντυπωσιακή έκθεση χαρακτικής με θέματα εμπνευσμένα κατά κύριο λόγο από τα ομηρικά έπη. Πρόκειται για έργα από την γκαλερί Ξωτάρης, του εκθεσιακού χώρου που έφτιαξαν στις Αρχάνες της Κρήτης οι συλλέκτες Εύα και Χρήστος Γιαννάκος, για να στεγάσουν μία από τις σημαντικότερες συλλογές χαρακτικών της Ευρώπης. Το «Θαύμα ιδέσθαι», όπως έχει τιτλοφορηθεί η έκθεση αυτή, περιλαμβάνει πλήθος χαρακτικών με θέματα εμπνευσμένα από την Ιλιάδα και την Οδύσσεια (Iliadyssey), κατά κύριο λόγο παραγγελίες του Ιδρύματος  Πολιτισμού Παναγιώτης Γιαννάκος.

Το λεύκωμα της έκθεσης: «Iliadyssey»

Περισσότερες πληροφορίες για την έκθεση αλλά και τη σύγχρονη εικόνα στο χώρο των Ex-Libris μάς δίνει ο ίδιος ο Χρήστος Γιαννάκος στη συνέντευξή του, που έχουμε τη χαρά να φιλοξενούμε στο αφιερωματικό αυτό τεύχος του Bookstand.


[i] Το ex libris του Φαραώ της Αιγύπτου Αμένοφη Γ’ και της βασίλισσας Τίγι (Νέο Βασίλειο, 18η Δυναστεία) ανακαλύφθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα στην Τελ ελ Αμάρνα της Άνω Αιγύπτου. Πρόκειται για μια γαλάζια εφυαλωμένη πινακίδα από φαγεντιανή (εύπλαστο μείγμα από πυριτόλιθο, χαλαζία και ανθρακικό νάτριο που θερμαινόταν μέχρι να κρυσταλοποιηθεί) με πρόστυπα τα ονόματα και τους τίτλους του βασιλιά και της συζύγου του. Στην εικόνα δίνεται η πλήρης μεταγραφή και μετάφραση του ιερογλυφικού κειμένου, που αποκαλύπτει εκτός από τους κτήτορες, και το περιεχόμενο του παπύρου («Το βιβλίο της Συκομουριάς και της Ελιάς») στον οποίο πιθανολογείται πως ήταν δεμένη η πλάκα, εφόσον φέρει στο πάνω μέρος της μία χαρακτηριστική οπή. Είναι σαφές ότι δεν πρόκειται παρά για ένα πολύ πρώιμης μορφής ex libris. Το εύρημα εκτίθεται στο Βρετανικό Μουσείο, ενώ παρόμοιες πινακίδες φιλοξενούν η Γκαλερί του Πανεπιστημίου του Γέιλ και το Μουσείο του Λούβρου. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την πρώιμη αυτή περίοδο της ιστορίας των ex libris βλ. http://www.fisae.org/originstxt.htm

[ii] Παρά την άνθηση του ερευνητικού ενδιαφέροντος στα τέλη του 19ου αιώνα, υπάρχει ένα χάσμα 1300 χρόνων στη γνώση μας για την ιστορική πορεία των ex libris. Καμία πληροφορία δεν υπάρχει σχετικά με τη χρήση κτητορικών σημείων στους αρχαιοελληνικούς και ρωμαϊκούς χρόνους παρότι μοιάζει απίθανο να μην υπήρχαν τέτοια τουλάχιστον στους παπύρους και τις μεμβράνες των βιβλιοθηκών της Αλεξάνδρειας, της Περγάμου ή της Εφέσου (βιβλιοθήκη του Κέλσου), αλλά και στις αθηναϊκές βιβλιοθήκες, όπως αυτές του Πανταίνου και του Αδριανού. Συστήματα σήμανσης των βιβλίων πιθανολογείται ότι υπήρχαν στο Μητρώον της αθηναϊκής Αγοράς όπου φυλάσσονταν τα πρωτότυπα των μεγάλων δραματουργών, καθώς και τα επίσημα έγγραφα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, πράγμα που δεν απέτρεψε όμως τον Πτολεμαίο Γ’ να μην επιστρέψει ποτέ στους Αθηναίους όλα τα κείμενα των δραματικών ποιητών που είχε δανειστεί νωρίτερα. Εκτός κι αν, για να χαριτολογήσουμε, θεωρήσουμε αυτό το επεισόδιο που μας παραδίδει ο Γαληνός στα υπομνήματά του ως ένδειξη για την έλλειψη ενός τέτοιου συστήματος σήμανσης.

[iii] Ορισμένοι αναφέρουν ως πρώτο ένα ex libris που δημιουργήθηκε μάλλον γύρω στο 1450 για το Γερμανό ιερέα Johannes Knabenberg, που ήταν γνωστός με το ψευδώνυμο «Σκαντζόχοιρος» (Igler στα γερμανικά). Το βιβλιόσημο αυτό απεικόνιζε ένα σκαντζόχοιρο και έφερε επιγραφή-προειδοποίηση προς τους επίδοξους κλέφτες ότι η πράξη τους θα προκαλούσε το φιλί του («Hans Igler, das dich ein Igel kuss»).

Θερμές ευχαριστίες στο φίλο μεταφραστή και ιστορικό ερευνητή, Γιώργο Τζήμα, για την πολύτιμη βοήθεια και τις χρήσιμες παρατηρήσεις του.

Το Ακάρεο του Bookstand

Ενδιαφέροντα links:

Διεθνής Ομοσπονδία Συλλόγων Ερασιτεχνών Ex-Libris

«Θαύμα ιδέσθαι» – Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης

Γκαλερί Ξωτάρης

Εκτενές αφιέρωμα της «Καθημερινής» στους Έλληνες χαράκτες