ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ-POP UP ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ

Η Βασίλισσα της Αγγλίας ακολουθεί τα σκυλιά της που γαβγίζουν σαν τρελά. Πέφτει επάνω σε ένα μεγάλο καμιόνι. Είναι η κινητή βιβλιοθήκη του Δήμου του Γουέστμινστερ. Ντρέπεται να φύγει δίχως να δανειστεί ένα βιβλίο. Το ίδιο βράδυ λέει στο σύζυγό της γι’ αυτό: «Μύριζε ωραία». Ο ιδιαίτερος γραμματέας της απορεί γιατί η Αυτής Μεγαλειότης καταφεύγει στην κινητή βιβλιοθήκη όταν έχει στη διάθεσή της τόσες σταθερές. Το επιστρέφει η ίδια, όχι μία από τις κυρίες των τιμών. Το ένα βιβλίο την οδηγεί στο άλλο. Η διαδικασία τη γοητεύει ολοένα και περισσότερο. Όχι επειδή η ανάγνωση της προσφέρει γνήσια ευχαρίστηση. Η Βασίλισσα έχει λάβει μια εντελώς διαφορετική ανατροφή. Μα τα βιβλία είναι προκλητικά αλαζονικά. Αδιαφορούν για τον αναγνώστη. Όλοι οι αναγνώστες είναι γι’ αυτά ίσοι. Πρωτόγνωρο. Τα βιβλία σιγά-σιγά τη στοιχειώνουν. Της φαίνεται αδύνατον να ζήσει δίχως αυτά. Το διάβασμα μονοπωλεί το ενδιαφέρον της. Κι όμως, είναι ευτυχισμένη. Διαβάζει δίχως σύστημα, πολλές φορές δύο και τρία βιβλία ταυτόχρονα, πάντα με ένα μολύβι στο χέρι. Σημειώνει. Μετά αρχίζει πια να γράφει η ίδια. Το διάβασμα της έχει αφαιρέσει τη σιγουριά -αυτό κάνει το διάβασμα-, το γράψιμο μπορεί να της δώσει κάποια. Η δεύτερη αυτή έξη της ξενίζει ακόμα πιο πολύ τον περίγυρό της. Ο πρωθυπουργός τής θυμίζει ότι ο Δούκας του Ουίνδσορ έγραψε και δημοσίευσε έχοντας απολέσει πρώτα το βασιλικό αξίωμά του. Η Βασίλισσα το γνωρίζει. Ο πρωθυπουργός και οι λοιποί συνδαιτυμόνες όμως κάτι αγνοούν.

«Ένα απολύτως σοβαρό χιουμοριστικό μυθιστόρημα για το πώς το διάβασμα μπορεί να αλλάξει τη ζωή σου» (Observer)

Για το βιβλίο: Το βασίλειό μου για ένα βιβλίο του Άλαν Μπένετ (εκδ. Μεταίχμιο, 2009)

«A big project starts small» 

Οι ελεύθερες βιβλιοθήκες είναι μια ιδέα με μεγάλη απήχηση στις χώρες του εξωτερικού και κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Πρόκειται για ευφάνταστες ως προς το σχεδιασμό και τη διακόσμησή τους, σταθερές ή και μη, υπαίθριες κατασκευές μικρού μεγέθους που δύνανται να φιλοξενούν τις περισσότερες φορές λίγες μόνο δεκάδες βιβλία. Πρόκειται συνήθως για αυτοσχέδιες κατασκευές, αν και όχι σπάνια συναντά κανείς μέρη τα οποία, αφού εγκαταλείφθηκε η αρχική τους χρήση, μετατράπηκαν έπειτα σε τέτοιες μικρές βιβλιοθήκες εξωτερικού χώρου· ένας τηλεφωνικός θάλαμος ας πούμε. Ενίοτε βέβαια ελεύθερες βιβλιοθήκες ενσωματώνονται σε χώρους με πολύ συγκεκριμένη λειτουργία ως οργανικό μα και ανεξάρτητο ταυτόχρονα μέρος τους, σε στάσεις λεωφορείων για παράδειγμα.

Κολομβία

Νέα Υόρκη

Οι ελεύθερες βιβλιοθήκες είναι κατά κύριο λόγο ανταλλακτικές, δηλαδή ο επισκέπτης οφείλει να αντικαθιστά κάθε φορά το βιβλίο που παίρνει με ένα άλλο δικό του, ώστε με αυτόν τον τρόπο τα ράφια της βιβλιοθήκης να παραμένουν πάντα γεμάτα. Σε ορισμένες περιπτώσεις βέβαια ο χρήστης μπορεί να δανείζεται ένα βιβλίο και μετά την ανάγνωσή του να το επιστρέφει απλά για να δανειστεί κάποιο άλλο. Τα πρώτα βιβλία που φιλοξενεί μια τέτοια βιβλιοθήκη είναι κυρίως δωρεές ιδιωτών ή και ιδρυμάτων κατόπιν αιτήσεως των δημιουργών της, κάποιες φορές ωστόσο συμμετέχουν σ’ αυτή την κίνηση και εκδοτικοί οίκοι και βιβλιοπωλεία. Αν τώρα αναρωτιέται κανείς σχετικά με την πιθανότητα να ξεμείνει μια τέτοια βιβλιοθήκη από βιβλία, οφείλουμε να παραδεχτούμε πως συμβαίνει συχνά, μα κυρίως σε μέρη όπου η ιδέα των βιβλιοθηκών αυτών δεν έχει ακόμα διαδοθεί επαρκώς, ώστε να γίνεται υπόθεση όλων των μελών της εκάστοτε κοινότητας η συνεχής ανατροφοδότησή της. Είναι και λειτουργικά σημαντικό λοιπόν μια τέτοια κατασκευή να “υιοθετείται” από την κοινότητα και να τελεί υπό τη φροντίδα του συνόλου.

Ο συνηθέστερος φόβος των ανθρώπων που στήνουν τέτοιες ελεύθερες βιβλιοθήκες όμως είναι ο πιθανός βανδαλισμός ή η κλοπή των διαθέσιμων βιβλίων. Η περίπτωση φθοράς δεν αποκλείεται, ειδικά στις μεγαλουπόλεις, γι’ αυτό το λόγο προτείνεται να κατασκευάζονται οι βιβλιοθήκες αυτές σε μέρη πολυσύχναστα και φωτεινά και να διατηρούνται καθαρές, περιποιημένες και γεμάτες, καθώς συνηθέστερα γίνεται σεβαστό ό,τι μοιάζει προσεγμένο. Όσον αφορά τώρα την περίπτωση της κλοπής είναι γεγονός πως «δεν μπορεί να κλέψει κανείς κάτι που είναι δωρεάν»! Κι εξάλλου «πάντα υπάρχει η πιθανότητα να το διαβάσει»! Οι οργανωμένοι ακτιβιστές των μικρών ελεύθερων βιβλιοθηκών πιστεύουν ότι η περαιτέρω διάδοσή τους θα έχει ως αποτέλεσμα την αλλαγή νοοτροπίας απέναντι στα ελεύθερης πρόσβασης αγαθά, πράγμα που θα αποτρέψει αυτές τις συμπεριφορές και θα καλλιεργήσει ένα κλίμα κοινοτικής αλληλεγγύης. 

Οι ελεύθερες βιβλιοθήκες αποτελούν όμως και μια εικαστική παρέμβαση στο αστικό σκηνικό. Συχνά μάλιστα δεν προσαρμόζονται σ’ αυτό και ανατρέπουν με την πρωτοτυπία ή την καλώς νοούμενη προκλητικότητά τους το λίγο ως πολύ καθιερωμένο ύφος του υιοθετώντας κάποια χαρακτηριστικά της street art. Εξ ου ενδεχομένως και η ονομασία τους, pop up libraries, δηλαδή βιβλιοθήκες που πετάγονται εμπρός μας από το πουθενά, «ξαφνικές» βιβλιοθήκες, αν μας επιτρέπεται να πούμε, που… φυτρώνουν σαν τα μανιτάρια! Αν και δεν υπάρχει κάπου καταγεγραμμένη η διάκριση ανάμεσα στις μικρές ελεύθερες βιβλιοθήκες και τις pop up libraries, θα λέγαμε ότι ίσως η δεύτερη κατηγορία είναι ευρύτερη και περιλαμβάνει κάθε κατασκευή, σταθερή ή κινητή, μόνιμη ή προσωρινή, που λειτουργεί ως μικρή βιβλιοθήκη. Ενώ η πρώτη κατηγορία περιγράφει κυρίως τα λίγο ως πολύ τυποποιημένα, ως προς το design τους τουλάχιστον, κατασκευάσματα που μοιάζουν με τα γραμματοκιβώτια των αυλόγυρων του εξωτερικού ή με τα δικά μας εκκλησάκια στους δρόμους. http://www.littlefreelibrary.org/

Μια άλλη εκδοχή αυτής της ακτιβιστικής κίνησης για τη διάδοση του βιβλίου και της ανάγνωσης είναι οι pop up libraries προσωρινού χαρακτήρα, δηλαδή οι ανταλλακτικές βιβλιοθήκες που στήνονται σε διάφορα σημεία της πόλης για μερικές μόνο μέρες ή και ώρες ακόμη. Αρκετές είναι οι περιπτώσεις που ως τέτοιες pop up libraries λειτουργούν μικρά ή μεγάλα οχήματα ειδικά διαμορφωμένα γι’ αυτόν το σκοπό.

Σεούλ

Θερινό Φεστιβάλ Γάνδης “Track: A Contemporary City Conversation”, 2012

Στις αρχές του φθινοπώρου στήθηκε για δεύτερη συνεχή χρονιά μια τέτοια βιβλιοθήκη, «Η Βιβλιοθήκη στο Πάρκο», από την ακτιβιστική ομάδα Why not στη Θεσσαλονίκη. Ενώ πριν λίγες μέρες έλαβε χώρα στο Πολιτιστικό Κέντρο Ελληνικού το «1ο Εναλλακτικό Φεστιβάλ Αλληλέγγυας & Συνεργατικής Οικονομίας» στα πλαίσια του οποίου στήθηκε ένα «Ανταλλακτήριο» που περιλάμβανε και βιβλία. http://www.festival4sce.org/

Σκοπός αυτής της ακτιβιστικής κίνησης συνολικά είναι η ενθάρρυνση του αλφαβητισμού (ειδικά στις χώρες όπου τα ποσοστά των αναλφάβητων είναι υψηλά) και της αγάπης για την ανάγνωση και το βιβλίο. Μα ίσως περισσότερο απ’ όλα στόχος είναι η ανάπτυξη του εθελοντισμού, της αυτοδιαχείρισης, ενός αισθήματος κοινότητας μεταξύ των ατόμων συλλήβδην, που θα προαγάγει κατ’ επέκταση και την ιδιότητα του ενεργού πολίτη. Μια άλλη διάσταση μπορεί ακόμα βέβαια να είναι, σε συμβολικό αλλά και πρακτικό επίπεδο, η προάσπιση της ελευθερίας της έκφρασης και της διακίνησης των ιδεών, η ενθάρρυνση της ανεκτικότητας. Και όλα αυτά κρίνονται ακόμα πιο σπουδαία όταν σκεφτούμε ότι τέτοιου είδους κινήσεις μπορούν να απευθύνονται σε παιδιά ή και να οργανώνονται από αυτά τα ίδια συμβάλλοντας σε μια υγιέστερη ψυχοπνευματική ανάπτυξη και  κοινωνική ένταξη και καλλιεργώντας εξ απαλών ονύχων μια θετική και ενεργητική στάση ζωής, ειδικά τώρα μάλιστα που το Υπουργείο Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων με εγκύκλιό του (750/Φ 2.2/2-9-11) καταργεί τις περίπου 800 Σχολικές Βιβλιοθήκες ανά τη χώρα.

Παγκοσμίως υπολογίζεται ότι υπάρχουν τουλάχιστον 2,5 χιλιάδες ελεύθερες βιβλιοθήκες ακόμα και σε χώρες με έντονα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, όπως η Γκάνα ή το Πακιστάν. Στη χώρα μας η ιδέα των ελεύθερων βιβλιοθηκών είναι νεογέννητη και ενδεχομένως φαντάζει για την ώρα ως μια κίνηση με περιορισμένη δυναμική, μια ακόμη μόδα που σύντομα θα περάσει. Ωστόσο, ειδικά στις μέρες μας, μοιάζει απαραίτητο όσο ποτέ άλλοτε να προωθούνται ιδέες που θα βοηθήσουν στην αλλαγή της γενικότερης νοοτροπίας που μας κάνει να υπολειπόμαστε των λοιπών Ευρωπαίων.

Παράλληλη κίνηση, με τις όποιες διαφορές της, για τη διάδοση της φιλαναγνωσίας αποτελεί βέβαια και το Bookcrossing, κίνηση που ξεκίνησε παλαιότερα και γνωρίζει πλέον σημαντική διάδοση στη χώρα μας. Πρόκειται για μια πρακτική «απελευθέρωσης» βιβλίων σε λίγο ως πολύ τυχαίους χώρους με σκοπό να διαβαστούν τα βιβλία αυτά από άλλους που με τη σειρά τους θα τα «απελευθερώσουν» ξανά, για να συνεχιστεί έτσι αυτό το ιδιόρρυθμο ταξίδι τους. Τα βιβλία αυτά μαρκάρονται με συγκεκριμένο τρόπο πριν αφεθούν κι έτσι μπορεί κανείς να παρακολουθήσει την πορεία τους και να ανταλλάξει απόψεις με τους τυχαίους αναγνώστες τους μέσω διαδικτύου. http://www.bookcrossing.com/

Υπαίθρια βιβλιοθήκη στο Prenzlauer Berg του Βερολίνου (πρόγραμμα Forest Books – Bookcrossing)

Οι ελεύθερες βιβλιοθήκες έχουν ενταχθεί επιπλέον και στα πλαίσια μιας πιο οργανωμένης και συντονισμένης κίνησης εκσυγχρονισμού των βιβλιοθηκών, της μορφής και της δράσης τους, υπό την αιγίδα του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Ενδεχομένως στο προσεχές Unconference να προκύψει και μια βάση παράλληλης και συνεργατικής δράσης μεταξύ των οργανωμένων και των ελεύθερων βιβλιοθηκών, που θα συμβάλλει στην προώθηση των κοινών στόχων τους, καθώς για αρχή ίσως να χρειάζεται μια πιο κατευθυνόμενη δραστηριότητα. http://2012.futurelibrary.gr/site/

Για όλα τα παραπάνω όμως θα μας μιλήσουν άνθρωποι που έχουν προσωπική εμπειρία ή κατάλληλες γνώσεις γύρω από τις διάφορες πτυχές αυτού του θέματος. Η προσωπική άποψη του γράφοντος  είναι ότι η ιδέα των ελεύθερων βιβλιοθηκών πρέπει να προωθηθεί – γιατί αξίζει να προωθηθεί – κυρίως όμως στη βάση του «από κοινού» και όχι του «δωρεάν», καθώς, είτε το παραδεχόμαστε είτε όχι, δεν είναι το κόστος του βιβλίου που μας κρατάει μακριά από αυτό – καθόλου κακό άλλωστε δεν είναι να αποταμιεύει κανείς, έστω και δύσκολα, για ν’ αποκτήσει ένα τέτοιο αγαθό. Είναι που απλά το βιβλίο δεν είναι ενταγμένο με κανέναν μη καταπιεστικό τρόπο στην καθημερινότητά μας, που δεν προκρίνεται ως επιλογή, που δεν αποτελεί συνήθεια και τρόπο ζωής, μέρος της κουλτούρας μας. Κι αν ίσως ορισμένοι θεωρούν ότι το συνεπές διάβασμα δεν μπορεί παρά να αφορά λίγους, τότε ας μου επιτραπεί να πω πως αυτός ο ελιτισμός ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό για τη διαιώνιση των κοινωνικών ανισοτήτων και για σημαντικό μέρος της κακοδαιμονίας μας. Οι ευκαιρίες πρέπει να παρέχονται σε όλους. Η ποιότητα του διακινούμενου υλικού από την άλλη είναι κάτι που θα κατακτηθεί ίσως με τον καιρό. Πρώτο στόχο αποτελεί η διάδοση, που κακώς ταυτίζεται από ορισμένους με την κακή ποιότητα. Μπορεί ενδεχομένως αυτή να αποτελεί μια σύμφυτη, μιαν αναπόφευκτη συνέπεια της «ευρείας κατανάλωσης», μα το όφελος παραμένει πάντα αναμφισβήτητα μεγαλύτερο.

Οι φανατικοί βιβλιόφιλοι, οι κτητικοί, και οι λάτρεις του διαβάσματος ως μιας μοναχικής, συναρπαστικής διαδικασίας, εκείνοι που αντιμετωπίζουν το βιβλίο περισσότερο ως αυτοσκοπό και λιγότερο ως μέσο, δεν κινδυνεύουν από αυτήν ή άλλες παρόμοιες κινήσεις, ούτε είναι φυσικά κατακριτέοι. Ο κόσμος του βιβλίου όμως είναι τεράστιος και μας χωράει όλους. Ας πατήσουμε «share».

Το Ακάρεο του Bookstand