ΟΙ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΑΠΟ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΣΚΟΠΙΕΣ

O Δημήτρης Αλεξίου, συγγραφέας και bookcrosser, συσχετίζει τις ελεύθερες βιβλιοθήκες με το Bookcrossing

Το Bookcrossing «αφήνει ελεύθερα» τα βιβλία να κυκλοφορήσουν, να αλλάξουν χέρια και αναγνώστες. Οι ελεύθερες, ανταλλακτικές βιβλιοθήκες κάνουν περίπου το ίδιο. Ποια η σχέση μεταξύ των δύο; Ποια τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα του καθενός;

Οι ελεύθερες ανταλλακτικές βιβλιοθήκες λειτουργούν όπως περίπου αυτό που λέμε «Επίσημη Ζώνη Bookcrossing», μία βιβλιοθήκη δηλαδή που αφήνουμε και παίρνουμε βιβλία σε σχετικά τακτική βάση. Βέβαια το Bookcrossing δεν περιορίζεται σε αυτή μόνο την «απελευθέρωση» βιβλίων και μάλιστα δεν είναι αυτή αγαπημένη του. Η βασική του ιδέα εξακολουθεί να είναι το αφήνω βιβλία σε  αναπάντεχα δημόσια μέρη, εκεί δηλαδή που συνήθως δε βρίσκω βιβλία. Αλλά μπορεί να λειτουργήσει και ως ανταλλακτική βιβλιοθήκη στις επίσημες ζώνες.

Σημείο Bookcrossing στο Poznan

Το πλεονέκτημα του Bookcrossing έχει να κάνει φυσικά με την «παρακολούθηση» του ταξιδιού του βιβλίου από αναγνώστη σε αναγνώστη. Εφόσον οι επόμενοι αναγνώστες μπουν στη σελίδα του βιβλίου και μιλήσουν για το πού το βρήκαν, αν το διάβασαν, αν τους άρεσε και τι θα το κάνουν, μοιράζονται την εμπειρία τους με όλους τους προηγούμενους αναγνώστες του ίδιου βιβλίου. Έτσι οι αναγνώστες μοιράζονται περισσότερα πράγματα από απλώς την προσωρινή ιδιοκτησία του.

Μία ζώνη Bookcrossing συνήθως λειτουργεί σε έναν κλειστό, ελεγχόμενο χώρο, κάποιο καφέ, ένα θέατρο, έναν πολυχώρο, έναν ραδιοφωνικό σταθμό. Κάποιος bookcrosser έχει αναλάβει τη «διαχείριση» της ζώνης – να καταχωρεί δηλαδή τα καινούργια ακαταχώρητα βιβλία και από καιρό σε καιρό να παρακολουθεί το ράφι και την κίνησή του. Επομένως η ζώνη Bookcrossing έχει το μειονέκτημα ότι έχει λιγότερη προσβασιμότητα από μία υπαίθρια –σε δημόσιο χώρο– ανταλλακτική βιβλιοθήκη, αλλά ταυτόχρονα είναι πιο προστατευμένη από φυσικά φαινόμενα, βανδαλισμούς και «καρχαρίες» βιβλίων. Κάποιος την παρακολουθεί, φροντίζει να ανεφοδιάζεται, παρακολουθεί την κίνηση.

Επειδή το Bookcrossing στην ουσία αφορά τα βιβλία που καταχωρούνται δεν είναι σπάνιο να βρείτε βιβλία Bookcrossing και στις ανταλλακτικές βιβλιοθήκες. Η διαφορά είναι ότι αυτά τα βιβλία θα έχουν πάνω ετικέτες ενδεικτικές και τον κωδικό καταγραφής τους. Έτσι και μπορείτε να δείτε την προϊστορία του βιβλίου μπαίνοντας στη σελίδα του και κυρίως το βιβλίο δε θα καταλήξει να πωλείται σε κάποιο παλαιοπωλείο, αφού οι ετικέτες με την ένδειξη «δωρεάν βιβλίο» δε βγαίνουν. Τέλος το βασικό χαρακτηριστικό πλεονέκτημα του Bookcrossing είναι η τεράστια κοινότητα βιβλιόφιλων. Με τις συναντήσεις στις επίσημες ζώνες, με την έστω και διαδικτυακή συνομιλία των αναγνωστών για τα βιβλία, η βιβλιοφιλία αποκτά μία κοινωνική διάσταση που δεν είναι δυνατή στις ανταλλακτικές βιβλιοθήκες. Στο Bookcrossing το βιβλίο χαρακτηρίζεται και χαρακτηρίζει και τους προηγούμενους αναγνώστες του, έστω και αν αυτοί παραμένουν ανώνυμοι ή πίσω από το bookcrossικό τους ψευδώνυμο.

Πάντως το ένα δεν αναιρεί το άλλο, ίσα- ίσα που και τα δύο στοχεύουν στην ίδια κατεύθυνση.

Και τα δύο κόνσεπτ  εκκινούν από την αγάπη ορισμένων ανθρώπων για το βιβλίο και την πίστη τους ότι δύναται αυτό να μας βοηθήσει να χτίσουμε έναν καλύτερο κόσμο. Ο στόχος είναι η προώθηση της ανάγνωσης λοιπόν. Της ανάγνωσης ποιων βιβλίων όμως; Οι βιβλιόφιλοι είναι συνήθως κτητικοί με τα βιβλία που αγάπησαν. Ποια βιβλία «απελευθερώνουμε» τελικά; Τι καταφέρνουμε; Μπορεί πραγματικά το “σκουπίδι” του ενός να είναι ο “θησαυρός” του άλλου;

Υπάρχει πράγματι η άποψη ή η δυνατότητα να απελευθερώσεις στο Bookcrossing μόνο τα βιβλία που δε θέλεις να κρατήσεις. Όλοι έχουν τις «κόκκινες γραμμές» τους στο ποια βιβλία θα αποχωριστούν για πάντα. Όμως επειδή βασική μας χαρά είναι να μοιραζόμαστε απόψεις για τα βιβλία που διαβάσαμε, το κάνουμε με μεγάλη χαρά και για βιβλία που αγαπήσαμε, ειδικά αν δε συνηθίζουμε να διαβάζουμε ξανά και ξανά κάποιο βιβλίο.

Υπάρχει τρόπος στο Bookcrossing με ελεγχόμενες απελευθερώσεις από χέρι σε χέρι να διαβάσουν περισσότεροι το ίδιο βιβλίο, να μοιραστούν τις γνώμες τους, να κάνουν κάτι σαν ετεροχρονισμένη διαδικτυακή λέσχη ανάγνωσης και το βιβλίο να γυρίσει στον αρχικό του κάτοχο. Αυτό αρέσει και σε μας τους συγγραφείς πολύ γιατί βλέπουμε εύκολα και συγκεντρωμένα πολλές διαφορετικές απόψεις αναγνωστών για ένα βιβλίο που έχουμε γράψει.

Νομίζω όμως ότι ένας συνειδητοποιημένος bookcrosser όπως εγώ απολαμβάνει περισσότερο να απελευθερώνει βιβλία που του έχουν αρέσει του ίδιου. Προσέχει και περισσότερο πού θα απελευθερώσει το βιβλίο ελπίζοντας να πέσει σε καλά χέρια και να έχει θετικές εντυπώσεις από τον αναγνώστη που το βρήκε. Εξάλλου θεωρητικά, ολόκληρη η παγκόσμια ηλεκτρονική βιβλιοθήκη του Bookcrossing μπορεί κάποια στιγμή να περάσει και από τα δικά του χέρια, μπορεί να ανακαλύψει βιβλία που ίσως ποτέ δε θα είχε αγοράσει, αλλά τα λάτρεψε, μπορεί ακόμα το βιβλίο που ο ίδιος σιχάθηκε ή βαρέθηκε να γίνει το αγαπημένο βιβλίο του επόμενου ή μεθεπόμενου αναγνώστη. Για τα βιβλία πιστεύω ότι ισχύει ό,τι για το φαγητό. Αν οι άνθρωποι ανακαλύψουν ότι είναι βασική βιοτική ανάγκη που πρέπει να την καλύπτεις σε καθημερινή βάση και επαρκώς, κάποια στιγμή θα περάσουν και από το πρόχειρο φαγητό στην καλή σπιτική κουζίνα και κάποιοι και στην υψηλή γαστρονομία. Για να γίνει όμως αυτό, πρέπει όλοι να έχουν στο κομοδίνο, στην τσάντα ή έστω στην τουαλέτα τους πάντα ένα βιβλίο. Ακόμα κι αν αρχίσουν από περιέργεια με ένα βιβλίο που βρήκαν να τους περιμένει σε ένα παγκάκι.

Προβλέψεις για το μέλλον. Είναι αυτές οι δύο πρακτικές μόδες που θα περάσουν ή ήρθαν για να μείνουν και να συνεισφέρουν πραγματικά;

Η μόδα δεν είναι πάντα κάτι κακό ή παροδικό. Ίσως προσπαθεί να αλλάξει κακές συνήθειες. Κάποτε ήταν μόδα να μην πλένονται οι άνθρωποι και αυτό άλλαξε. Αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε είναι να διαμορφώσουμε συνήθειες και όχι μόδες. Η συνήθεια θα οδηγήσει στην αναγνωστική συνείδηση και αυτό σε μία αλλιώτικη συλλογική συνείδηση και κοινωνία. Το Bookcrossing κατάφερε μέσα σε λίγα χρόνια να δημιουργήσει μία ζωντανή κοινότητα, να γεννήσει φιλίες και σχέσεις ζωής, να γλεντήσει σε γάμους και βαφτίσεις παιδιών των μελών του, να κάνει δράσεις που βασίζονται μόνο σε αφιλοκερδή προσφορά και κανένα οικονομικό ή άλλο αντάλλαγμα πέρα από την ψυχική ευχαρίστηση της φιλαναγνωσίας και της κοινωνικής συναναστροφής με άλλους βιβλιόφιλους. Μία από τις μικρότερες σε αναγνωστική δύναμη χώρες του κόσμου, σε οικονομική κρίση μάλιστα, κατάφερε να διοργανώσει μεταξύ άλλων εκδηλώσεων και 7 ετήσια πανελλήνια Συνέδρια Βookcrossing ετοιμάζοντας με ανυπομονησία το 8ο. Αν ήταν απλώς μόδα θα είχε σβήσει. Οι ανταλλακτικές βιβλιοθήκες προέκυψαν από την ανάγκη αλληλεγγύης σε έναν οικονομικά πιεζόμενο λαό. Ας το δούμε σαν ανάγκη για διάβασμα και όχι σαν ανάγκη για κάτι δωρεάν. Όταν θα το αισθάνονται όλοι, δε θα είναι πια ούτε μόδα, ούτε ακτιβισμός. Θα είναι η καθημερινότητά μας.

Με την ιδιότητα του συγγραφέα πώς βλέπετε αυτές τις κινήσεις; Η ελεύθερη διακίνηση των βιβλίων ζημιώνει ή ωφελεί με κάποιον τρόπο τους συγγραφείς και τους εκδοτικούς οίκους;

Κάθε δράση, κάθε προσπάθεια, κάθε συλλογική κίνηση που προωθεί το βιβλίο και την ανάγνωση μακροπρόθεσμα ωφελεί τους συγγραφείς και τους εκδότες. Εάν καταφέρουμε να κάνουμε τους Έλληνες να διαβάζουν σε έναν ικανοποιητικό βαθμό, εάν καταφέρουμε να πετύχουμε αυτό που είπα παραπάνω, το βιβλίο να είναι τόσο αναγκαίο στη ζωή μας όσο και το καθημερινό φαγητό, βγαίνουμε όλοι κερδισμένοι. Και όχι μόνο οι επαγγελματίες του βιβλίου αλλά και η κοινωνία συνολικά. Ο “εκπαιδευμένος” λαός θα μάθει σιγά-σιγά να διαβάζει καλύτερα βιβλία, να κρίνει περισσότερο την κάθε λογής τέχνη, να σκέφτεται και να δρα πολιτικά πολύ πιο ενεργά απ’ ότι τώρα, με την παθητικότητα που καλλιεργεί η τηλεόραση. Θα αγοράζει λοιπόν περισσότερα και καλύτερα βιβλία, θα επενδύει καλύτερα στην τέχνη, θα επιλέγει καλύτερη τηλεόραση. Θα επιλέγει το αληθινό και θα το διαχωρίζει από το κίβδηλο. Μόνο οι συγγραφείς και οι εκδότες που αντιμετωπίζουν το βιβλίο ως προϊόν σούπερ μάρκετ μπορούν να ζημιωθούν από κάτι τέτοιο. Όλοι όσοι βλέπουν τη συγγραφή ως προσωπική ανάγκη, διέξοδο και μέσο επικοινωνίας επιζητούν τη μεγαλύτερη δυνατή διακίνηση των βιβλίων. Ως συγγραφέας προτιμώ το βιβλίο μου να το αγοράσει ένας και να το διαβάσουν πέντε από το να το αγοράσουν πέντε και να μην το διαβάσει κανένας τους. Η μεγαλύτερη τιμή που μου έχει γίνει, για τη συγγραφική μου ιδιότητα, ήταν όταν μία άνεργη κοπέλα διάβασε το βιβλίο μου σε έξι συνεχείς και πολύωρες επισκέψεις σε βιβλιοπωλεία, χωρίς να το αγοράσει ποτέ. Εκεί, επιτόπου, με τη γνήσια λαχτάρα του αναγνώστη και χωρίς τα χρήματα να αλλοιώνουν τις προθέσεις καμίας από τις δύο πλευρές. Αυτή είναι η μαγεία του βιβλίου. Άπαξ και το ανοίξεις και διαβάσεις, κλέβεις το περιεχόμενο και το κουβαλάς μέσα σου χωρίς να το στερήσεις από έναν επόμενο αναγνώστη. Ας γίνουμε πλουσιότεροι ως κοινωνία και όχι πλουσιότεροι ως συγγραφείς. Μεγαλύτερο κέρδος είναι.

Ο Δημήτρης Αλεξίου (aka bookcrosser karjim) είναι δικηγόρος και συγγραφέας («Πικρά κεράσια» – Διόπτρα 2008, «Αμαρτωλά θαύματα» – Διόπτρα 2010, «Αλάτι κόκκινο» – Διόπτρα 2012). Συμμετέχει στην επιτροπή διοργάνωσης του 8ου Ελληνικού Συνεδρίου Bookcrossing 28-30/6/2013 στη Σκύρο.

* * *

Η Έλενα Νταβλαμάνου, παιδαγωγός, μας δίνει την παιδαγωγική διάσταση του θέματος

Μικρές ελεύθερες βιβλιοθήκες και pop up libraries που απευθύνονται σε παιδιά, ενταγμένες στο σκηνικό της πόλης. Μπορεί να έχει παιδαγωγικές διαστάσεις αυτή η κίνηση; Με ποιον τρόπο;

Οτιδήποτε έχει σχέση με την ανάγνωση βιβλίων και με τα παιδιά δεν μπορεί παρά να έχει και παιδαγωγικό χαρακτήρα. Η βιβλιοθήκη, είτε μιλάμε για μια  οργανωμένη, είτε πρόκειται για μια pop up library, που μπορεί να «φυτρώσει» σε ένα πάρκο ή σε έναν άλλο δημόσιο χώρο, πραγματώνει το ρόλο της: Να φέρει τους ανθρώπους κοντά στο βιβλίο, να τους κάνει να το αγαπήσουν και να το αναζητήσουν ή καλύτερα να τους «αναζητήσει» το ίδιο. Κυρίως τα παιδιά, όταν έρχονται σε επαφή με τα βιβλία με παιγνιώδη τρόπο, σε φυσικό περιβάλλον και συνδυάζουν την ανάγνωση και με άλλες ενδιαφέρουσες και πρωτότυπες δραστηριότητες, ωθούνται στην φιλαναγνωσία, εισπράττουν τα «μηνύματα» των λογοτεχνικών έργων και ταυτόχρονα αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζαν το βιβλίο.

Διαβάζοντας παραμύθια στο γρασίδι – Εργαστήριο λογοτεχνικής-δημιουργικής έκφρασης, Πρόγραμμα «Πολίτες Εν Γνώσει»

Πόσο έτοιμοι είμαστε για κάτι τέτοιο; Είναι οι Έλληνες γονείς ικανοί να υιοθετήσουν μια κοινοτική αντίληψη, ώστε να την ενσταλάξουν και στα παιδιά τους;

Αν και αποτελεί μια ιδιαίτερα δημοφιλή συνήθεια στο εξωτερικό, το διάβασμα σε υπαίθριους χώρους, δεν έχει ακόμη διαδοθεί επαρκώς στη χώρα μας. Ωστόσο γίνονται αξιόλογες προσπάθειες για μικρές ελεύθερες βιβλιοθήκες ή για λέσχες ανάγνωσης από ανθρώπους με μεράκι και όρεξη. Από την καθημερινή μου επαφή με τα παιδιά και από τις αντιδράσεις τους διαπιστώνω πόσο χαρούμενα νιώθουν και πόσο λαχταρούν να συμμετέχουν σε τέτοιου είδους δραστηριότητες. Παράλληλα και οι γονείς είναι όντως θετικοί στο να λάβουν μέρος και οι ίδιοι σε τέτοιες δράσεις. Στις δύσκολες εποχές που διανύουμε έχει ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον η προσπάθεια να αλλάξουμε την καθημερινότητά μας και να έρθουμε σε επαφή με άλλους ανθρώπους μέσα από «πνευματικές» δραστηριότητες.

Τι κερδίζουμε έτσι για το μέλλον; Κερδίζουμε «πολίτες εν γνώσει»; Κερδίζουμε πολίτες;

Ενσταλάζοντας στα παιδιά αλλά και στους ενήλικες την αγάπη για το διάβασμα και ταυτόχρονα δίνοντάς τους την ευκαιρία, μέσω των ελεύθερων βιβλιοθηκών να έρθουν σε μια «μη επιτηδευμένη» επαφή με το βιβλίο, δεν μπορούμε παρά να επενδύσουμε «πνευματικά» στο μέλλον. Κερδίζουμε έτσι «Πολίτες Εν Γνώσει», πολίτες ευαισθητοποιημένους, συναισθηματικά ισορροπημένους, με ευρύ πνεύμα, ανοιχτούς ορίζοντες και φαντασία. Η φαντασία στις μέρες μας είναι κάτι που απουσιάζει, δυστυχώς, από όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας και ίσως και σ’ αυτό ακόμη να οφείλεται μέρος της οικονομικής αλλά και πνευματικής μας ένδειας. Η ανάγνωση των βιβλίων πέρα από την τέρψη, δημιουργεί σε πολλές περιπτώσεις αφορμή για σκέψεις και προβληματισμούς που μας κινητοποιούν πνευματικά και ψυχικά ώστε να δρούμε κιόλας. Άρα γινόμαστε όχι μόνο «Πολίτες Εν Γνώσει» αλλά και «Πολίτες Εν Δράσει».

Πολίτες Εν Γνώσει:

http://www.facebook.com/PolitesEnGnosei?fref=ts 

http://politesengnosei.gr/

Έλενα Νταβλαμάνου είναι εκπαιδευτικός στην Ελληνογαλλική Σχολή Βόλου “Saint Joseph”, κάτοχος Master στα Σύγχρονα Περιβάλλοντα Μάθησης και Παραγωγής Διδακτικού Υλικού, με εξειδίκευση στην Παιδική Λογοτεχνία, Υπεύθυνη του Εργαστηρίου Λογοτεχνικής – Δημιουργικής Έκφρασης και Γεν. Γραμματέας των «Πολιτών Εν Γνώσει».

* * *

Η Ελευθερία Κοσέογλου, βιβλιοθηκονόμος, μάς πληροφορεί για τη νέου τύπου βιβλιοθήκη και την πιθανή σχέση της με τις pop up libraries

Πώς φαίνεται η ιδέα των pop up βιβλιοθηκών σε έναν άνθρωπο που ασχολείται επαγγελματικά με τις βιβλιοθήκες; Είναι κατά τη γνώμη σας μια εύστοχη κίνηση για τη διάδοση του βιβλίου ή είναι μια κίνηση περιορισμένης αποτελεσματικότητας και γιατί;

Η ιδέα αυτών των βιβλιοθηκών αποτελεί σίγουρα μια καινοτόμα ιδέα μα, καθώς είναι ιδιαιτέρως καινούργια στη χώρα μας, επιφυλάσσομαι όσον αφορά την ανταπόκριση που θα έχει σε ένα ευρύτερο κοινό, δηλαδή σε κοινό πέρα από αυτό που ούτως ή άλλως διαβάζει.

Η pop up library λειτουργεί πέρα από τα συμβατικά όρια και τα στερεότυπα του χώρου της βιβλιοθήκης. Είναι κάτι εναλλακτικό, πιο ανοιχτό και λιγότερο δεσμευτικό. Λειτουργεί αν μη τι άλλο στα πλαίσια της λογικής της κοινωνικής δράσης συμβάλλοντας έτσι στη διάδοση όχι μόνο της ανάγνωσης αλλά και της κοινωνικής συναναστροφής.

Θα μπορούσε να υπάρξει κάποιου είδους συνεργασία μεταξύ οργανωμένων και ελεύθερων βιβλιοθηκών; Με ποιον τρόπο; Είναι η «Future Library» ένα βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση ίσως; Οι βιβλιοθηκονόμοι μπορούν να έχουν έναν ενεργό ρόλο σε όλο αυτό;

Οι δημόσιες βιβλιοθήκες δεν είναι πια πολύ μακριά από αυτή τη λογική, ειδικά δε όσες διαθέτουν κινητή μορφή, όπως για παράδειγμα η βιβλιοθήκη της Βέροιας. Η βιβλιοθήκη μπορεί πια -ή έστω πρέπει να μπορεί- να βρει τον χρηστή της παντού και να τον εντάξει σε μια δράση· ένα χάπενινγκ ή κάτι περισσότερο. Αυτό ακριβώς το άνοιγμα επιχειρεί άλλωστε συνολικά και η ιδέα της Future Library, της εναλλακτικής βιβλιοθήκης, η οποία δεν είναι απλά και μόνο ένας χώρος για το δανεισμό βιβλίων αλλά μια πηγή ευρύτερης πληροφόρησης και δημιουργικής δράσης, καθώς μέσω του διαδικτύου έχει πάρει έναν άλλον δρόμο πια, το δρόμο της εικονικής βιβλιοθήκης, που μπορεί να προσφέρει πλήθος πηγών και υπηρεσιών παντού και προς όλους. Ακόμα και ο ρόλος του βιβλιοθηκονόμου σ’ αυτή τη βιβλιοθήκη του αύριο δεν είναι ο τυπικός, ή έστω στερεοτυπικός, του υπαλλήλου δηλαδή που απλά φέρνει συχνά-πυκνά τεντωμένο τον δείκτη του στα χείλη και επιβάλλει την ησυχία στο χώρο. Ο βιβλιοθηκονόμος καλείται πια να είναι απόλυτα εξοικειωμένος με τις νέες τεχνολογίες και να δρα έτσι ώστε να καθιστά τη βιβλιοθήκη πόλο έλξης για όσο το δυνατόν περισσότερους και ειδικά τους νέους, οι οποίοι κακώς θεωρούν ότι οι διαδικτυακές μηχανές αναζήτησης αχρήστευσαν το βιβλίο. 

Στην Ελλάδα δεν υπάρχει ακόμα η κουλτούρα της βιβλιοθήκης της ανάγνωσης ούτε και της χρήσης της στην καθημερινότητα, όπως συμβαίνει με κάθε «εισαγόμενο προϊόν» που καθυστερεί να φτάσει και να εδραιωθεί στη χώρα υποδοχής. Και ίσως να χρειαστούμε αρκετό χρόνο ακόμη.

Η Ελευθερία Κοσέογλου είναι βιβλιοθηκονόμος στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

* * *

Η Ελευθερία Δέλτσου, επίκουρη καθηγήτρια κοινωνικής ανθρωπολογίας, προσεγγίζει ανθρωπολογικά τους «τόπους» των ελεύθερων βιβλιοθηκών

Μικρές, ελεύθερες, υπαίθριες βιβλιοθήκες και χώροι ανάγνωσης: Ποια θεωρείτε πως είναι η σημασία τους ως «τόπων» όπου εκφράζονται ο ακτιβισμός και η αυτοοργάνωση των πολιτών, η συνεργατικότητα και αλληλεγγύη των κοινοτήτων ειδικά στις μέρες μας, μέρες έντονης οικονομικής δυσπραγίας, ηθικής κρίσης και υπονόμευσης της κοινωνικής συνοχής; Ποια είναι η εκτίμησή σας για την τύχη αυτών των κινήσεων στη χώρα μας;

Η γλωσσική απόδοση του φαινομένου που παρουσιάζεται τα τελευταία χρόνια με τη διακίνηση βιβλίων εκτός των παραδοσιακών θεσμικών χώρων των βιβλιοπωλείων και των βιβλιοθηκών πλαισιώνεται από το υπάρχον ελληνικό λεξιλόγιο, στο οποίο το μεν βιβλιοπωλείο αφορά τόπους πώλησης βιβλίων, η δε βιβλιοθήκη τόπους τοποθέτησής τους με στόχο είτε την ανάγνωσή τους επί τόπου είτε το δανεισμό τους και την επιστροφή τους σ’ αυτόν. Και στις δυο θεσμοποιημένες περιπτώσεις η γλώσσα αναφορικά με τα βιβλία επικεντρώνεται στην τοπική τους εγγραφή. Τι συμβαίνει, ωστόσο, με τα διάφορα κινήματα αυτοοργανώμενων, όπως αποκαλούνται συχνά, χώρων βιβλίων που λειτουργούν εκτός των συμβατικών θεσμικών τόπων του βιβλιοπωλείου και της βιβλιοθήκης; Η εμφάνιση τέτοιων κοινωνικών δράσεων που δίνουν τη δυνατότητα της ανταλλαγής, ανάγνωσης ή ακόμα και δωρεάν απόκτησης βιβλίων, εγγράφεται σε εξω-θεσμικούς τόπους, όπως είναι τα πεζοδρόμια, οι πλατείες, τα πάρκα, αλλά και το διαδίκτυο, αφενός μεν αλλάζοντας τη θεσμική τοπογραφία των βιβλίων, αφετέρου υποδεικνύοντας διαφορετικές κοινωνικές πρακτικές που μπορούν να διαμορφώνονται και να υφίστανται για το βιβλίο και γύρω από αυτό.

Μια από τις συνθήκες που σηματοδοτεί την εμφάνιση τέτοιων εναλλακτικών μορφών διάθεσης βιβλίων, αλλά και άλλων αντίστοιχων κοινωνικών κινημάτων των τελευταίων χρόνων ως εναλλακτικών μορφών κοινωνικής οργάνωσης, είναι η αναζήτηση όχι απλώς λύσεων, αλλά στάσεων ζωής σε ζητήματα καθημερινότητας που επηρεάζονται από τις σύγχρονες κοινωνικο-οικονομικές κρίσεις. Οι συμβατικοί μέχρι τώρα τόποι και τρόποι απόκτησης βιβλίων ήταν η αγορά (και ως εγχρήματη διαδικασία και ως τόπος) από το βιβλιοπωλείο και ο δανεισμός από μια δημόσια ή ιδιωτική, ιδιόκτητη όμως σε κάθε περίπτωση, δανειστική βιβλιοθήκη. Αν και η οικονομική δυσπραγία για την απόκτηση ενός βιβλίου μπορεί να βρει λύση μέσα από την εγγραφή ενός ατόμου ως μέλους μιας δανειστικής βιβλιοθήκης, οι νεότερες εναλλακτικές μορφές διάθεσης βιβλίων δεν επιδιώκουν να αποτελούν απλώς λύση σε συνθήκες οικονομικής δυσπραγίας και δεν νοηματοδοτούνται μόνο σε σχέση μ’ αυτές.

Η δημιουργία εναλλακτικών περιστασιακών τόπων και τρόπων, μόνιμης ή προσωρινής, απόκτησης ή ανάγνωσης βιβλίων, παρακάμπτοντας τους υφιστάμενους θεσμικούς τρόπους, συνιστούν διαφοροποιητικούς χώρους κοινωνικής προσέγγισης και δικτύωσης. Η δυνατότητα της μη-αγοράς, αλλά της χρήσης των βιβλίων που έχει κάποιος άλλος, της ανταλλαγής αυτών που έχει κάποιος με κάποια άλλα, η ελεύθερη διάθεση του βιβλίου σε όποιον άλλο ενδιαφέρεται γι’ αυτό επισημαίνει κατ’ αρχήν την απόλαυση όχι του βιβλίου, αλλά της ανάγνωσης. Ταυτοχρόνως αμφισβητείται μέσα από την  αναίρεσή της ή και την ανατροπή της η σημασία της ιδιοκτησίας, επιδιώκοντας ουσιαστικά μιαν αλλαγή στη φετιχιστική διάσταση του βιβλίου ως απόκτημα/έκθεμα.

Αυτοί οι τρόποι πρόσβασης σε αναγνώσματα ταυτοχρόνως επιδιώκουν και παρέχουν και τη δυνατότητα διαμόρφωσης κοινωνικών σχέσεων ανάμεσα στα συμμετέχοντα άτομα διαφορετικές από τις ‘απρόσωπες’ που συνήθως χαρακτηρίζουν τις εγχρήματες ανταλλαγές της αγοράς. Κατά πόσο, ωστόσο, αυτές οι μορφές κοινωνικής δράσης μπορούν να ή θα αποτελέσουν μια παρέμβαση μεγαλύτερης εμβέλειας στη διαμόρφωση κοινωνικοτήτων είναι ένα ζήτημα που δεν μπορεί ακόμα να απαντηθεί. Μια ένδειξη ενδεχομένως θα είναι η εγκαθίδρυση στην ελληνική γλώσσα ενός σχετικού λεξιλογίου που θα περιγράφει τις πρακτικές αυτές, θα εμφανίζεται ως ένας ακόμα τρόπος πρόσβασης σε αναγνώσματα και θα έχει αποκτήσει μια αντι-θεσμική, αλλά θεσμοποιημένη θέση στην καθημερινότητα των αναγνωστών.

Η Ελευθερία Δέλτσου είναι Επίκουρη Καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.

Το Ακάρεο του Bookstand