ΣΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΒΕΗ (Ε)

Ακόμη κι αν κάποιος δεν γνωρίζει την επαγγελματική σας ιδιότητα, μια ματιά στους τίτλους των βιβλίων σας (Με τις Μογγόλες, Από το Τόκιο στο Χαρτούμ, Μανχάταν-Μπανγκόκ) θα ήταν αρκετή για να συμπεράνει σε πόσα πολλά γεωγραφικά μήκη και πλάτη έχετε κατά καιρούς ζήσει. Πού βρίσκεται όμως το κύριο σώμα της βιβλιοθήκης σας;

Ζώντας περισσότερο στο εξωτερικό, παρά στην Αθήνα, είμαι ως εκ των πραγμάτων αναγκασμένος να περιφέρω από πόστο σε πόστο μεγάλο αριθμό βιβλίων. Στο πατρικό μου σπίτι, στην Καλλιθέα, παραμένει ο βασικός πυρήνας. Εννοείται ότι μερικά βιβλία τα έχω εις διπλούν. Έτσι, δεν χρειάζεται να επιστρέψω στην Ελλάδα για να διαβάσω κάτι (ξανά) από τον Όμηρο, τον Ηρόδοτο, τον Άμλετ του Σαίξπηρ, τον Μόμπι Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ, τον Οδυσσέα του Τζόις και Το ιερό του Φώκνερ. Απλούστατα, δεν μπορώ να βρίσκομαι κάπου χωρίς Δασκάλους. Όταν κάποτε αυτές οι δύο βιβλιοθήκες, η «ακίνητη» και η «κινούμενη», θα συναντηθούν, δεν ξέρω ακόμη τι θα γίνει… Εκτός κι αν βαστήξω τη δεύτερη στο σπίτι μας στο Μπάλι της Ινδονησίας, ένα στέκι για την περίοδο της σύνταξης…

 

Υπάρχουν κάποια βιβλία που σας ακολουθούν σταθερά όλα αυτά τα χρόνια στους τόπους μετεγκαταστάσεώς σας; Έχετε πάντα μαζί σας, για παράδειγμα, τα αποσπάσματα του Ηράκλειτου, τις Ωδές του Κάλβου, τα Ποιήματα του WallaceStevens; Ή μήπως φέρνετε μαζί σας μόνο βιβλία της τρέχουσας παραγωγής και όσα σάς είναι απαραίτητα για τη συγγραφική σας εργασία;

Ανήκω ψυχή τε και σώματι σε συγκεκριμένα βιβλία. Σωστά διακρίνετε τα αναπόσπαστα από την εκάστοτε οικοσκευή μου και στις Πέντε Ηπείρους, όπου έχω ταχθεί κατά καιρούς ως Πρόξενος ή Πρέσβυς: Ναι, είναι όντως τα Αποσπάσματα του Ηράκλειτου, οι Ωδές του Κάλβου και τα Ποιήματα του Wallace Stevens. Ας σας παραδώσω κι άλλον έναν τίτλο: Ε. R. Dodds, Οι Έλληνες και το παράλογο. Έργο του 1951. Στη γλώσσα μας αποδόθηκε ευρηματικά από τον Γ. Γιατρομανωλάκη, το 1977. Εκδόσεις Μ. Καρδαμίτσα. Συνιστά προϊόν μιας σειράς διαλέξεων στο Πανεπιστήμιο του Berkeley ενός ρηξικέλευθου ερμηνευτή και σπάνια ολοκληρωμένου φιλολόγου. Το διαβάζω πολύ προσεκτικά κάθε δύο-τρία χρόνια. Πρώτη ανάγνωση, ευτυχώς, στα 18. Μου έδειξε από την αρχή ένα δρόμο γοητευτικής σκέψης, που δεν θέλει να σε προδώσει. Κάθε φορά βγαίνω από μέσα του ηθικά και γνωσιολογικά πλουσιότερος. Εξηγεί, μεταξύ άλλων, γιατί, όπως διατείνεται ο A. N. Whitehead, «τα σημαντικότερα βήματα στον πολιτισμό είναι διαδικασίες που σχεδόν συντρίβουν τις κοινωνίες μέσα στις οποίες συμβαίνουν». Βιβλίο κανόνας και πυξίδα μαζί. Είμαστε όλοι εμείς εντός του. Σε διαχρονική μάλιστα βάση.

Εννοείται ότι με ακολουθούν –ή πιο σωστά, ακολουθώ- βιβλία της τρέχουσας παραγωγής και όσα όντως είναι απαραίτητα για τη συγκεκριμένη συγγραφική εργασία, η οποία συχνά με καθηλώνει σε διάφορες πρωτεύουσες. Π. χ. βιβλία γύρω από τον πολιτισμό του Ειρηνικού ή ορισμένες εθνοτικές ομάδες, οι οποίες απαντούν στην ευρύτερη περιοχή της Υποσαχαρικής Αφρικής.

Αντιλαμβάνεσθε ότι πρόκειται περί αρκετών βιβλίων, τα οποία με ακολουθούν από πόστο σε πόστο. «Σαν τα σαλιγκάρια είμαστε εμείς οι διπλωμάτες», μου έλεγε ο μακαρίτης ο άγγελος Βλάχος, «κουβαλάμε παντού το σπίτι μας».

 

Ποιας ηλικίας σας είναι τα πιο παλιά βιβλία που έχετε στη κατοχή σας; Έχετε κρατήσει περιπετειώδη μυθιστορήματα της παιδικής σας ηλικίας, την πρώτη ποιητική συλλογή που αποκτήσατε ή τα συγγράμματα των φοιτητικών σας χρόνων;

Ο Μιχαήλ Στρογκώφ του Ιουλίου Βερν, που με συνεπήρε στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου, είναι πάντα εκεί, στο ράφι του, οιωνός και κόσμημα μαζί. Τα περισσότερα συγγράμματα των φοιτητικών χρόνων τα έχω ακόμη. Δερματόδετα μάλιστα. Ίσως κάποια στιγμή να τα αποχωριστώ…

 

Έχετε κάποιο σύστημα σύμφωνα με το οποίο είναι ταξινομημένα τα βιβλία στα ράφια της βιβλιοθήκης σας; Αν ναι, καταφέρνετε να το διατηρείτε απαράλλακτο καθώς τα βιβλία πολλαπλασιάζονται; Στη συλλογή σας Υστερόγραφα Γης αναφέρεστε, φέρ’ ειπείν, στα Ποιήματα του DylanThomas. Πόσο εύκολο είναι να τα βρείτε τη στιγμή που τα θέλετε;

Ακολουθώ όσο γίνεται τον κλασικό κανόνα. Εννοώ αυτόν της ταξινόμησης καθ΄ ύλην. Τον τόμο με τα ποιήματα του Dylan Thomas τον έχω για παράδειγμα στο ράφι της ξένης ποίησης. Δίπλα στα βιβλία του Ανδρέα Εμπειρίκου και του Γ. Σεφέρη. Κατά σύμπτωση, στο πρώτο. Βεβαίως κάποιες φορές κάποιο βιβλίο μπορεί να μην βρεθεί αμέσως, αλλά δεν μου συνέβη ποτέ να χάσω κάποιο μέσα στην ίδια την βιβλιοθάλασσά μου. Ενίοτε δανείζω σε φίλους, χωρίς να ξεχνώ αυτά που έλεγε ο Ανατόλ Φρανς σε όσους θαύμαζαν την ποσότητα και την ποιότητα των βιβλίων του «Δεν είναι δικά μου, ανήκουν όλα σε φίλους».

 

Σε πόσες και ποιες, νεκρές ή ζωντανές, γλώσσες είναι γραμμένα τα βιβλία που υπάρχουν στη βιβλιοθήκη σας; Έχετε βιβλία γραμμένα σε κάποια γλώσσα που δεν ξέρετε καθόλου να τη διαβάσετε;

Κυριαρχούν ασφαλώς τα νέα ελληνικά. Αλλά και έργα στα αρχαία ελληνικά. Υπάρχει μεγάλος αριθμός βιβλίων στα αγγλικά και γαλλικά. Λιγότερα στα γερμανικά και ισπανικά. Θυμάμαι τα λατινικά, διαβάζοντας αραιά και που Κικέρωνα, σε δίγλωσση έκδοση. Έχω δέκα περίπου βιβλία στα κινέζικα, με τη μετάφραση να παραστέκει στη δεξιά σελίδα. Τις περισσότερες φορές στα αγγλικά.

 

Με ποιον τρόπο επηρεάζει τις αναγνωστικές σας συνήθειες κάθε νέος τόπος διαμονής σας; Κάνετε κάποια βιβλιογραφική προετοιμασία πριν ξεκινήσετε; Ενδιαφέρεστε να διαβάζετε τη λογοτεχνία ενός τόπου, αφού πια έχετε φύγει από εκεί;

Κατ’ αρχήν αφήνω τον τόπο να μου μιλήσει. Κρέμομαι από τα χείλη των τοπίων. Πολύ αργότερα θα επανέλθω. Ταξίδι ανάστροφο στο χρόνο. Τότε διαλέγω συντρόφους, δηλαδή συγγραφείς που προηγήθηκαν στους τόπους-ινδάλματα. Κι αυτό γίνεται πάντα μετ’ ευχαριστήσεως …

 

Κρατάτε όλα τα βιβλία που φτάνουν στα χέρια σας ή κάποια από αυτά τα πετάτε – ή μήπως τα χαρίζετε; Βιβλία που σας έστειλαν και ξέρετε πως δεν πρόκειται να τα διαβάσετε, μυθιστορήματα που τα παρατήσατε στην 30ή τους σελίδα, παλιούς ταξιδιωτικούς οδηγούς, εγκυκλοπαίδειες, τι τα κάνετε όλα αυτά;

Θυμάμαι πάντα αυτό που μου εμπιστεύτηκε ο φίλος μου, ο Μάνος Ελευθερίου: «Ένα βιβλίο μπαίνει στο σπίτι, ένα βγαίνει. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος για να επιβιώσουμε». Κάτι που πιθανώς δεν είναι χρήσιμο για μένα μπορεί ενδεχομένως να αγαπηθεί από κάποιον άλλον. Τακτοποιώντας και προσθαφαιρώντας τα βιβλία στη βιβλιοθήκη μας, κατ’ ουσίαν ασκούμε κριτική, μας θυμίζει ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες. Συνήθως τα βιβλία αυτής της κατηγορίας τα αφήνω σε παγκάκια των πάρκων της Αθήνας, σε καθίσματα λεωφορείων, αεροπλάνων και τραίνων. 

 

Τυχαίνει καμιά φορά να χρησιμοποιείτε κάποιο από τα βιβλία σας για άλλο σκοπό εκτός από την ανάγνωση; Για ν’ ακουμπήσετε το ποτήρι σας, φέρ’ ειπείν, ή για να σκοτώσετε ένα κουνούπι, για να σημειώσετε πρόχειρα έναν αριθμό τηλεφώνου; Γενικά, πώς συμπεριφέρεστε στα βιβλία σας;

Τα βιβλία είναι προέκταση του είναι μας. Ή, από μια άλλη σκοπιά, εμείς είμαστε η σπορά τους. Θέλω να πω, τους συμπεριφέρομαι με όσο τακτ πρέπει να διακρίνει τον πιστό μιας θρησκείας, πoυ σέβεται απολύτως τον εαυτό του και το Θεό – Θεούς του.

 

Τα βιβλία που έχετε στην κατοχή σας και τα έχετε διαβάσει φέρουν επάνω τους ίχνη των αναγνώσεών σας; Σημειώνετε το όνομά σας ή τον χρόνο και τον τόπο απόκτησής τους, υπογραμμίζετε το κείμενο, σημειώνετε στο περιθώριο ή στις λευκές σελίδες τους, τσακίζετε τις πάνω γωνίες τους; Αν έπεφτε σήμερα στα χέρια σας ένα βιβλίο που είχατε διαβάσει πριν από είκοσι χρόνια, θα το αναγνωρίζατε από τα σημάδια του κορμιού;

Όσες φορές κι αν τα έχω περιηγηθεί, τα δεμένα βιβλία μου σπάνια προδίδουν χρήση. Τα άλλα είναι συνήθως σαν καινούργια. Δεν υπογραμμίζω, αλλά αποδελτιώνω σε τετράδια ή στην απέραντη μνήμη του ηλεκτρονικού υπολογιστή όσα με αφορούν πρωτογενώς. Εν ολίγοις, φρονώ ότι αν δεν συγκρατήσει κάποιος ό,τι τον σταμάτησε στη διάρκεια του αναγνωστικού βιώματος, χάνει για πάντα το στοίχημα της εμπέδωσης-αφομοίωσης.

 

Υπήρξαν περίοδοι στη ζωή σας στη διάρκεια των οποίων δεν διαβάζατε καθόλου βιβλία; Υπήρξαν μήπως υπολογίσιμα χρονικά διαστήματα που δεν διαβάζατε κάποιο συγκεκριμένο είδος (μυθιστορήματα, ποίηση, δοκίμια); 

Δεν θυμάμαι να υπήρξαν χρονικά διαστήματα χωρίς αναγνωστικές εμπειρίες. Παραφράζοντας τόσο τον Χιουμ, όσο και τον Γκαίτε, θα διευκρίνιζα εν προκειμένω, ότι δεν πάω εγώ προς την όχθη των βιβλίων, τα βιβλία σπεύδουν να με κατακλύσουν. Κι εγώ κολυμπώ αγογγύστως ανάμεσά τους…

 

Χρησιμοποιείτε κάποια μηχανή ηλεκτρονικής ανάγνωσης (ereader); Ανεξάρτητα από την πιθανή ή βέβαιη μελλοντική πορεία του ενός και του άλλου μέσου, σας χαρίζει την ίδια απόλαυση και ωφέλεια η ανάγνωση ενός κειμένου τυπωμένου σε χαρτί και του ίδιου κειμένου σε ψηφιακή μορφή;

Το βιβλίο, με την ως εκ των πραγμάτων περιορισμένη διάρκεια ζωής, είναι τo τιμαλφές εκείνο, το οποίο χάνεται κυριολεκτικά μέσα από τα χέρια μας. Ζει και πεθαίνει ως να ήταν ένας ανθρώπινος οργανισμός. Η υγρασία, τα λογής έντομα, ιδίως οι τερμίτες που δεν εξολοθρεύονται με τίποτα στις βιβλιοθήκες της Μαύρης Ηπείρου και όχι μόνον, οι κατολισθήσεις των άτυχων κτισμάτων μας, τα οποία πολλάκις τα στεγάζουν, ανήκουν στους σεσημασμένους εχθρούς του βιβλίου, σε διαχρονική βάση. Οι εμπρησμοί βιβλιοθηκών από φανατικούς κάποιων μονοθεϊσμών τείνουν βεβαίως να εκλείψουν, αλλά κανείς ποτέ δεν ξέρει τι επιφυλάσσει το άδηλο πεπρωμένο των πολιτισμών. Ειδικά τα βιβλία της φωτοσύνθεσης, αργά ή γρήγορα, θα εξατμιστούν σαν το νεράκι στις αλυκές. Αυτό το ξέρουν βεβαίως, από τους πρώτους οι ίδιοι οι συγγραφείς τους, ματαιόσπουδοι και μη, αλλά σπανιότατα το ομολογούν δημοσίως. Συν τοις άλλοις, οικολογικά συρρικνώνονται από τη μια μέρα στην άλλη οι πόροι του πλανήτη, οι δε λεγόμενες εναλλακτικές πηγές ενέργειας μάλλον δεν εγγυώνται εκ προοιμίου την επ΄ άπειρον, δαπανηρή ή μη, παροχή των. Κάθε άλλο… Ήταν επόμενο, συνεπώς, να προκύψει κάποια στιγμή το εξής απλό ερώτημα: Το τυπικό βιβλίο, που ανάθρεψε και τις γενιές μας, ηθικά και πνευματικά, ή μήπως το απείρως πρακτικότερο, ηλεκτρονικό βιβλίο θα υποστηρίξει στο άμεσο μέλλον την περαιτέρω αναγνωστική μας εμπειρία; Κι επειδή ακριβώς ήταν επόμενο, ως άμεση και πανηγυρική συνεπαγωγή της τεχνολογικής ανάπτυξης σε ευρύτερη μάλιστα κλίμακα, το ερώτημα αυτό δεν θα έπρεπε να αιφνιδιάσει σχεδόν κανέναν. Ήταν το κοινό μυστικό: εάλω η Βιβλιόπολις

Ρομαντικά ξεσπάσματα, αλλά και ψύχραιμες αποτιμήσεις, λυρικές εξάρσεις υπέρ της διατήρησης του υπό εξαφάνισιν μάλλον τελούντος είδους, αλλά και τεκμηριωμένες απόψεις εξειδικευμένων παρατηρητών του ηλεκτρονικού χωροχρόνου διαδέχονται η μια την άλλη.

Γνωρίζω βεβαίως από αφή: θέλω να πω ότι το χαρτί, ο φορέας του Λόγου, είναι εν τέλει Ζωή. Γι΄ αυτό και κρατώ με δέος το βιβλίο στα χέρια μου. Δεν ξεχνώ όμως ότι στην παραλία ή στο βουνό μπορώ να διαβάσω ό,τι (σχεδόν) θελήσω, π.χ. το ογκωδέστατο BleakHouse του Ντίκενς στην οθόνη του ακάματου ηλεκτρονικού βιβλιοθηκαρίου μου.

 

Μπορείτε να επιλέξετε πέντε βιβλία από τη βιβλιοθήκη σας που είναι πολύ σημαντικά για σας, ανεξάρτητα ενδεχομένως από τη λογοτεχνική τους αξία ή από οποιοδήποτε άλλο καλλιτεχνικό κριτήριο; Υπάρχει, επίσης, κάποιο βιβλίο στη βιβλιοθήκη σας, το οποίο να έφτασε στα χέρια σας με τρόπο που να το ξεχωρίζει απ’ όλα τα υπόλοιπα;

Ναι, χωρίς δεύτερη σκέψη, είναι τα εξής: Ο Τίμαιος του Πλάτωνα, τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου σε μετάφραση από το πρωτότυπο του Σωτήρη Χαλικιά, ο Κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση του Αρθούρου Σοπενχάουερ στο πρωτότυπο και σε αγγλική μετάφραση, ο Δον Κιχώτης του Θερβάντες και το Κάτω από το Ηφαίστειο του Μάλκομ Λόουρι. Και πάντα μαζί μου τα δύο τελευταία ποιητικά έργα του Οδυσσέα Ελύτη με ιδιόχειρες αφιερώσεις, που μου εστάλησαν διαδοχικώς στο Πεκίνο, όταν εργαζόμουν στην εκεί Πρεσβεία μας.

  • Ο Γιώργος Βέης είναι ποιητής και συγγραφέας ταξιδιωτικών βιβλίων. Πιο πρόσφατο βιβλίο του είναι το «Μανχάταν-Μπανγκόκ», εκδόσεις Κέδρος, 2011.