ΤΑ ΥΠΕΡ ΚΑΙ ΤΑ ΚΑΤΑ ΜΙΑΣ ΤΕΤΑΜΕΝΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ

jean-michel-guenassia

Ζαν – Μισέλ Γκενασιά, Η λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων, μετάφραση: Φωτεινή Βλαχοπούλου, Πόλις, 2011, 709 σελ.

Στη ζωή μου ως αναγνώστη, έχω συνδυάσει τα καλύτερα  ογκώδη μυθιστορήματα  με μια πειστική ανάπαυλα από την υπόλοιπη  ζωή. Να εξαφανίζομαι από τον κόσμο, να μην απαντώ τηλέφωνα, να μαγειρεύω μακαρόνια με ό,τι κονσέρβες έχουν μείνει στο ντουλάπι. Και μετά πάλι στο κρεβάτι ή στην πολυθρόνα για να βυθιστώ στο βιβλίο μου. Έτσι διάβασα π.χ. τον Ηλίθιο, τον Μόμπι Ντικ, τον Δον Κιχώτη, εμπειρίες τόσο δυνατές που θυμάμαι τα πάντα, ακόμη και την αίσθηση του να γυρίζω τη σελίδα, με τον χρόνο σταματημένο… Βέβαια, όλα αυτά συνέβαιναν σε μια άλλη εποχή. Στα 40 μου, δεν είναι τόσο εύκολο να πειραματίζομαι με τον γλυκύτερο των κοινωνικών θανάτων – μόνο στις καλοκαιρινές διακοπές υπάρχει η δυνατότητα (ατελούς) μίμησης της παλιάς αγαπημένης συνήθειας. Η δεύτερη προϋπόθεση, πέραν της άπλετης διαθεσιμότητας, ήταν να με «ρουφούσε» το κείμενο. Αλλιώς, το παρατούσα όσο μπορούσα νωρίτερα, τινάζοντας από το μπλουζάκι μου τη στάχτη της εμποδισμένης επιθυμίας μου. Κάπου στη μέση όλων αυτών, βρίσκονται και οι εντυπώσεις μου από τη «Λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων» του Jean-Michel Guenassia.

Το κλειδί είναι η εφηβεία. Οι ψυχολόγοι συνηθίζουν να λένε ότι οι έφηβοι επεξεργάζονται τις άλυτες εσωτερικευμένες συγκρούσεις της παιδικής ηλικίας, και, ως εκ τούτου, επιβάλλεται να τις εκδραματίζουν  σε σταθερό πλαίσιο, ικανό να τους αντέξει και να τους «χωρέσει». Ε, λοιπόν, στον κόσμο του συγκεκριμένου μυθιστορήματος (και πολύ συχνά, επίσης έξω από αυτόν), καμία σχέση! Παρακολουθούμε τον Μισέλ Μαρινί, τον κεντρικό χαρακτήρα και πρωτοπρόσωπο αφηγητή της ιστορίας, να μεγαλώνει, ενώ γύρω του συμβαίνουν δραματικές αλλαγές σε κάθε επίπεδο, οικογενειακό, πολιτικό, πολιτισμικό. Πώς να σηκωθεί όρθιος όταν το έδαφος κινείται, όταν όλα γύρω του καταρρέουν;

Συναισθηματικά γενναιόδωρος με τον εαυτό του και με τους άλλους, δίνεται ολόψυχα σε ό,τι του φαίνεται πως επέλεξε εκείνος  (τα ποδοσφαιράκια, το ροκ εντ ρολ, τη φωτογραφία, τις φιλίες, τη λογοτεχνία, τον έρωτα) και όχι σε αυτά που του επιβλήθηκαν (οικογενειακές και ακαδημαϊκές υποχρεώσεις). Ο Μισέλ είναι διατεθειμένος να ζήσει ηρωικά, να ικανοποιήσει την περιέργειά του λύνοντας όλες τις απορίες του, όπως: Γιατί ο πατέρας του αποδεικνύεται τόσο «λίγος» στην πορεία προς το διαζύγιο από τη μητέρα του; Πώς γίνεται κανείς ποιητής; Ο αδελφός του είναι ιδεολόγος ή παλιάνθρωπος; Τι έπαθε η Γαλλία και χάνει συνεχώς λάμψη; Ποιοι είναι οι λόγοι για τους οποίους οι γυναίκες που ερωτεύεται είναι ακατανόητες και απρόβλεπτες; Αν η πολιτική έχει κυρίως να κάνει με τις δυστυχίες του παρελθόντος (οι οποίες απλώνουν τα αρπακτικά πλοκάμια τους έως το παρόν), μήπως  είναι σοφότερο να ιδιωτεύει;

Όλοι χρειάζονται ένα καταφύγιο από τα ανεξέλεγκτα γεγονότα. Έναν τόπο, έστω φαντασιακό, όπου θα νιώθουν άξιοι και αποδεκτοί. Ο Μισέλ τον βρίσκει σε μια σκακιστική λέσχη την οποία έχουν φτιάξει πολιτικοί πρόσφυγες από τις χώρες του κομμουνιστικού μπλοκ. Ακούει ιστορίες για όσα άφησαν πίσω, θαμπώνεται από τους περασμένους έρωτες και τους τωρινούς καβγάδες τους, μαθαίνει σκάκι.  Ο Ιγκόρ, ανεξήγητα μισητός στους συντρόφους του, θα ενσαρκώσει για λίγο την πατρική φιγούρα που ο Μισέλ έχει τόσο ανάγκη.

Οι απογοητεύσεις βρίσκονται σε ημερήσια διάταξη. Οι «ελεύθερες επιλογές» του Μισέλ θα αποδειχτούν εξίσου «ματαιωτικές» με τους παραδοσιακούς του ρόλους. Ο πόνος που θα του προκαλέσουν θα πατήσει στις προηγούμενες πληγές από τα οικογενειακά χτυπήματα και θα τις πάει βαθύτερα, ενώνοντάς τες σε μια ολότητα ικανή να φέρει την απελπισία και την τρέλα. Συγχρόνως όμως, η σύνδεση αυτή ατομικού και κοινωνικού, από τη στιγμή που δεν αποβαίνει καταστροφική, συνιστά μια δημιουργική ανταπόκριση σε μια σύνθετη πραγματικότητα. Και η «αισιοδοξία» που αναφέρεται στον τίτλο; Ναι, προκύπτει, αναγκαστικά, ως στάση επιβίωσης, αλλά και ως προβολή στο μέλλον. Στη σκιά των εγκλημάτων που κάποιος έχει υποστεί/διαπράξει, ή αυτοκτονεί, ή συνεχίζει από μια νέα αφετηρία. Για τη νεότερη γενιά, η Γνώση της Ιστορίας, της φρίκης των δύο Παγκόσμιων Πολέμων, της Αποικιοκρατίας και των Ολοκληρωτικών καθεστώτων δεν επιτρέπουν τον μηδενισμό (καθώς δεν υπάρχει νοητός τρόπος να ξεπεραστεί το αρνητικό όριο που έθεσαν – ούτε καν στην Τέχνη). Έτσι, τουλάχιστον, έμοιαζαν τα πράγματα στη Δύση, στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Σύντομα, οι μετακαπιταλιστικές ουτοπίες της ατομικής και κοινωνικής απελευθέρωσης θα δοκιμάζονταν στη θεωρία και στην  πράξη, με ανάμικτα αποτελέσματα. 

guenassia1

Μου πήρε ένα μήνα να διαβάσω τη «Λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων». Πριν είκοσι χρόνια θα τη «χτυπούσα» μονορούφι. Τώρα, αυτό συνέβη μόνο κατά τις συγκλονιστικές τελευταίες εκατό σελίδες (αν δεν γνωρίζετε περί σοβιετικού αντισημιτισμού, σας περιμένουν δυσάρεστες ιστορικές εκπλήξεις). Στην περίπτωση που οι κόρες μου θα διαβάζουν λογοτεχνία στην εφηβεία τους, θα χαρώ σίγουρα να τους προτείνω το βιβλίο. Γιατί λοιπόν διέκοπτα την ανάγνωση, λοξοκοιτούσα συχνά σε άλλα κείμενα, και όταν επέστρεφα βρισκόμουν μεταξύ ενθουσιασμού και ελαφράς δυσανασχέτησης; Ο Guenassia γράφει συναρπαστικά, αλλά θέλησε να τα πει όλα σε ένα μυθιστόρημα, μια φιλοδοξία από μόνη της δίκοπο μαχαίρι. Το αποτέλεσμα τον δικαιώνει αρκετά, όχι γιατί η τοιχογραφία του είναι σε κάθε σημείο της εξίσου ενδιαφέρουσα, αλλά επειδή η γενική σύλληψη είναι μεγαλόπνοη, πλήρης και οδηγείται εμμονικά μέχρι του τέλους της.

Έτσι όπως συμβαίνει και με την εφηβεία. Φαίνεται να κρατάει μια αιωνιότητα (περισσότερο πάντως από επτακόσιες σελίδες). Εκεί που νομίζεις ότι δε θα την ξεπεράσεις ποτέ, κλείνει σαν βιβλίο και βρίσκεσαι πάλι σε αχαρτογράφητο μέρος. Με μια επικίνδυνα αποκτηθείσα σοφία η οποία φαίνεται άχρηστη σε σχέση με τις νέες καταστάσεις που έχεις να αντιπαλέψεις – αλλά δεν είναι.

Γιώργος Στόγιας

 

  •  Την Πέμπτη 6 Δεκεμβρίου και ώρα 19.30 ο Jean-Michel Guenassia, συγγραφέας του βιβλίου «Η λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων», θα βρίσκεται στον ΙΑΝΟ (Σταδίου 24) και θα συνομιλήσει με τον δημοσιογράφο και μεταφραστή Ανταίο Χρυσοστομίδη.