Η ΧΑΡΠΕΡ ΛΗ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ

Πέρσι, ήταν η πεντηκοστή επέτειος έκδοσης του «Όταν σκοτώνουν τα Κοτσύφια» της Χάρπερ Λη. Έτσι, το διάβασα για πρώτη φορά. Πρόκειται για το μοναδικό μυθιστόρημα της Χάρπερ Λη, πράγμα εντυπωσιακό αν σκεφτεί κανείς πόσο λίγοι είναι οι συγγραφείς που έγιναν διάσημοι γράφοντας μόνον ένα μυθιστόρημα: πρόχειρα ανασύρω τον Τζ. Ντ. Σάλιντζερ, την Έμιλι Μπροντέ, τον Μπορίς Παστερνάκ.

Το «Όταν σκοτώνουν τα Κοτσύφια» έχει ασφαλώς γεράσει. Η ισονομία έχει κατακτηθεί πια από τον (Δυτικό) πολιτισμό. Κανείς δεν αμφιβάλλει πως ο Τομ Ρόμπινσον είναι αθώος –κανείς δεν κρίνει τον ανθρώπινο νου, τις αξίες και τα δικαιώματα με γνώμονα τη φυλή. Με τον χρόνο, όλα τα μυθιστορήματα φθείρονται·  πιο πολύ εκείνα που προσπαθούν να καθρεφτίσουν τη συγχρονία. Στο Βερολίνο, το Altes Museum φιλοξενεί αυτήν τη neon επιγραφή: Όλη η Τέχνη υπήρξε κάποτε Σύγχρονη. Αναποδογυρίζοντας αυτήν τη σκέψη: η Τέχνη δεν μένει Σύγχρονη για πολύ. Η χρήση της σαν κάτοπτρο του στενού παρόντος, της τρέχουσας κοινωνικής σύνθεσης (ή αποσύνθεσης), όταν δεν γίνεται συμπτωματικά ή αναπόφευκτα, όταν αποτελεί απώτερο σκοπό, περιορίζει την πνευματική και αισθητική της εμβέλεια.

Είναι φυσικό ότι το «Όταν σκοτώνουν τα Κοτσύφια» διαβάζεται με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι στο παρελθόν. Το μέρος για το οποίο σήμερα το μυθιστόρημα θεωρείται κλασικό είναι το μέρος που, όταν πρωτοεκδόθηκε, θα θεωρούνταν το πιο αδύναμο, ένα δείγμα περιττού λογοτεχνισμού, ίσως ένα υπόλειμμα αστισμού: είναι η ιστορία ενηλικίωσης της Σκάουτ Φιντς.

Ωστόσο όποιος έχει ζήσει λίγες μέρες στις Ηνωμένες Πολιτείες του 21ου αιώνα, μπορεί να κοιτάξει το μυθιστόρημα υπό άλλο πρίσμα. Την εποχή της Χάρπερ Λη οι διακρίσεις γίνονταν σε βάρος των μαύρων –σήμερα, τα πράγματα έχουν περίπου αντιστραφεί. Η Αμερική καταδικάζει με ζήλο τη βία των λευκών κατά των μαύρων ή των ισπανόφωνων, σπανίως όμως επιδεικνύει την ίδια δριμύτητα στην καταστολή της ρατσιστικής βίας όταν αυτή ακολουθεί ανάποδη πορεία. Και όταν ο διευθυντής προσωπικού χρειαστεί να διαλέξει ανάμεσα σε λευκό και μαύρο υποψήφιο, θα προτιμήσει τον μαύρο, φοβούμενος ότι διαφορετικά θα στιγματιστεί ως ρατσιστής ή ελιτιστής: στις Η.Π.Α. αποτελούν τους χειρότερους χαρακτηρισμούς που μπορούν να αποδοθούν σε άνθρωπο*.

Οι λευκοί αντιμετωπίζονται ως δυνητικοί ρατσιστές και οι μαύροι ως ευάλωτα θύματα που χρήζουν συνταγματικών εξαιρέσεων και ευνοϊκής μεταχείρισης. Όπως είναι φυσικό, όταν κάποιος ευνοείται, κάποιος άλλος αδικείται. Συνέπεια αυτής της ηθικής διαστροφής είναι το γενικευμένο αίσθημα αδικίας που υπονομεύει τη νηφαλιότητα και τη σταθερότητα. Αυτή η σύγχυση αποτελεί την αιχμή του δόρατος στο ζήτημα των φυλετικών συγκρούσεων και της συνύπαρξης και είναι απότοκη του ενοχικού τρόπου με τον οποίο κοιτάμε πρώτα τους μετανάστες και αργότερα τους απογόνους τους.

Το θεατρικό έργο «Πάρκο Κλίμπορν» του Μπρους Νόρις, που γράφτηκε ως απάντηση στο «Μία Σταφίδα στον Ήλιο» της Λορέιν Χάνσμπερι, καταδεικνύει αυτή τη διαστρέβλωση. Και είναι εξαιτίας της θεματικής του που το θέατρο Γουόλτερ Κερρ του Μπρόντγουεϊ είναι διαρκώς κατάμεστο από μαύρους θεατές. Το ίδιο συμβαίνει και στο θέατρο Σούμπερτ όπου παίζεται το μιούζικαλ «Μέμφις» που μιλάει για τη συμβολή της μαύρης μουσικής και του μαύρου ταμπεραμέντου στην ιστορία του ροκ εν ρολ. Στις παραστάσεις που δεν συνδέονται άμεσα με την περίοδο των σκλάβων ή τις φυλετικές διακρίσεις και την πολιτιστική κληρονομιά των Αφροαμερικανών σπανίως συναντάς πολλούς μαύρους θεατές. Κλασικά έργα του Τένεσι Ουίλλιαμς ανεβαίνουν εξ ολοκλήρου από μαύρους ηθοποιούς, λες και το χρώμα τους θα δώσει άλλο χρώμα στο ίδιο το έργο.

Δεν είναι φυσιολογικό να βλέπεις μια παράσταση γιατί είσαι μαύρος –κανείς δεν πηγαίνει στο θέατρο γιατί έχει δύο μάτια ή μία μύτη. Το χρώμα του δέρματος δεν αποτελεί τεκμήριο κατωτερότητας, αλλά δεν μπορεί να αποτελέσει και τεκμήριο ανωτερότητας ή έστω διαφορετικότητας. Και, οπωσδήποτε, δεν είναι πια αρκετό για να γραφτούν μυθιστορήματα· δεν είναι αρκετό ούτε για να διαβαστούν.

 

*Όταν ο Τζόναθαν Φράνζεν κατηγορήθηκε ως ελιτιστής, επειδή κακολόγησε την Λέσχη Βιβλίου της Όπρα Γουίνφρι, οι πωλήσεις των βιβλίων και η δημοτικότητά του κατέρρευσαν.

Ρωμανός Σκλαβενίτης-Πιστοφίδης

010200000342l