ΔΡΑΚΟΥΛΑΣ. ΣΤΟΟΥΚΕΡ-ΚΟΠΟΛΑ, ΣΗΜΕΙΩΣΑΤΕ Χ

dracula_de_bram_stoker_1992_3

«Denn die Todten veiten schnell»

Η αλλαγή της σειράς

Ποτέ δε διαβάζω βιβλία που έχω δει προηγουμένως τη μεταφορά τους στην κινηματογραφική οθόνη. Παύουν, θαρρώ, να με ελκύουν, καθώς ο σκηνικός τους χώρος, προκατασκευασμένος πια, οριοθετεί τους καλπασμούς της προσωπικής μου φαντασίας διακυβεύοντας εκείνη ακριβώς την ελευθερία που διεκδικούμε καθημερινά οι φιλαναγνώστες διαβάζοντας. Το αντίθετο, βέβαια, να δω σε ταινία ένα βιβλίο που έχω ήδη διαβάσει, έχει συμβεί κάμποσες φορές, με απογοητευτικά συνήθως αποτελέσματα.

Δεν ξέρω τι ακριβώς με ώθησε να επιλέξω να διαβάσω τον Δράκουλα του Στόουκερ, μια ιστορία φρίκης, που την είδα μάλιστα να ξετυλίγεται μπροστά στα έντρομα μάτια μου δύο ή και τρεις φορές στο παρελθόν ως ταινία. Ή μπορεί και να ξέρω, μα αυτό είναι μάλλον μια άλλη ιστορία. Πριν κάμποσο καιρό λοιπόν αποφάσισα να διαβάσω τον Δράκουλα, απόφαση δύσκολη, μεταξύ άλλων γιατί ξεπερνούσε το όριο των σελίδων που μπορούν να συντηρήσουν αμείωτο το ενδιαφέρον μου˙ 390 σελίδες, μαζί με το Παράρτημα.

Ευτυχώς, δεν το μετάνιωσα καθόλου.

Το βιβλίο

Το έργο υποβάλλει ένα κλίμα σκοτεινό και μιαν ατμόσφαιρα αγωνίας από τις πρώτες κιόλας σελίδες του. Και καθώς ολάκερη η ιστορία παρουσιάζεται μέσα από τα ημερολόγια των ηρώων της, θα έλεγα πως τα πρώτα κεφάλαια, που ανήκουν στις σημειώσεις του Τζόναθαν Χάρκερ και εξιστορούν το ταξίδι του νεαρού δικηγόρου προς την Τρανσυλβανία, τη διαμονή του στον πύργο του Δράκουλα, τη φυλάκιση και τη δραπέτευσή του από το φρικτό εκείνο μέρος, είναι ένα από τα πιο συναρπαστικά μέρη του βιβλίου. Το εξαιρετικό αυτό ξεκίνημα, νιώθει κανείς να μειώνει πραγματικά τον όγκο του βιβλίου που κρατά στα χέρια του.

5294158065_fa5bf0958d

Το μυθιστόρημα του Στόουκερ περιλαμβάνει όμως πλήθος συναρπαστικών σκηνών σε όλη του τη διάρκεια. Σκηνές, που, δίχως πολλά φτιασίδια, με λόγο λιτό και απλό, είναι σε θέση να εισάγουν τον αναγνώστη στον κόσμο του έργου προκαλώντας του μια διαχειρίσιμη, κατά τα άλλα, φρίκη. Να σημειωθεί εδώ ότι είναι ελάχιστες οι σκηνές ωμής βίας και αιματοχυσίας στο κείμενο και ορισμένες ειδεχθείς ενέργειες μάς μεταφέρονται όπως ακριβώς είθισται στην τραγωδία, ως τετελεσμένες.

Ο Δράκουλας είναι ένα έργο στο οποίο εντοπίζει κανείς λαογραφικές αναφορές, ηθογραφικά στοιχεία, κοινωνικές αντιλήψεις, στερεότυπα, στοχασμούς και συμπυκνωμένες σοφίες, παρωχημένες ή διαχρονικές, ακόμα και τοποθετήσεις πάνω στην πολιτική επικαιρότητα της εποχής του συγγραφέα. Όμως όλα αυτά δεν αποτελούν κουραστικές παρεκβάσεις με στόχο την επιβράδυνση της εξέλιξης της ιστορίας. Είναι όλα αβίαστα ενταγμένα στο πλαίσιο της πλοκής, ενίοτε εξυπηρετώντας την, καθώς πρόκειται στην ουσία για ένα μυθιστόρημα δράσης˙ χωρίς αυτό να σημαίνει βέβαια ότι δεν υπάρχουν και κάποια, έστω λίγα, κεφάλαια στα οποία σημειώνεται η λεγόμενη «κοιλιά» στο έργο.

0

Αγαπημένα σημεία του βιβλίου: Η περιγραφή της διαδρομής του Τζόναθαν Χάρκερ από το Μπόργκο και μέχρι τον πύργο του Δράκουλα. Τα γεγονότα στο Γουίτμπυ, μετά την προσάραξη του πλοίου «Δήμητρα» που μετέφερε την κάσα του Δράκουλα στην Αγγλία. Η εξέλιξη της ιστορίας της Λούσυ, από την αρχή της «ασθένειάς της» ώς και την εμφάνισή της ως Λευκοντυμένης και μέχρι τη λύτρωσή της. Η εξαιρετική παράλληλη ιστορία του ψυχασθενούς Ρένφιλντ. Η περιγραφή του παρεκκλησιού του Κάρφαξ, της «φωλιάς» του τέρατος, όπου «είχε σαπίσει ακόμα και η ίδια η αποσύνθεση». Η εισβολή του αιμοδιψούς πλάσματος στην κάμαρα της Μίνας Χάρκερ ως ομίχλης. Όλες οι περιγραφές του απεχθούς προσώπου του Δράκουλα. Η σκηνή όπου η ομάδα των ανδρών ψάλλει τη Νεκρώσιμη Ακολουθία στην εν ζωή Μίνα Χάρκερ. Και πολλά άλλα.

 

Το βιβλίο και η ταινία

Πώς διαβάζει όμως το μυθιστόρημα του Στόουκερ κάποιος που έχει ήδη παρακολουθήσει την, κατά γενική ομολογία, πετυχημένη ταινία του Φράνσις Φορντ Κόπολα; Όπως είναι φυσικό, οι χαρακτήρες του βιβλίου είναι σαφώς, σε εντυπωσιακό βαθμό μάλιστα, πιο ολοκληρωμένοι, και οι σκηνές εκτενέστερες, πράγμα που επιτρέπει στον αναγνώστη, ακόμα και απουσία της παντοδυναμίας της εικόνας, να μπει, που λέμε, πραγματικά μέσα στο έργο. Επιπλέον, οι χαρακτήρες, όπως τουλάχιστον εγώ τους προσέλαβα, φαίνεται να διαφέρουν παρασάγγας από τον τρόπο που αποδόθηκαν στην κινηματογραφική τους μεταφορά. Στην ταινία, η ευγένεια, η τρυφερότητα και η περισσή ανδρεία των ηρώων θεωρώ πως εξαλείφθηκαν και αντικαταστάθηκαν από μιαν αυθάδεια, ας μου επιτραπεί, χωρίς μάλιστα αυτό να τους καθιστά ελκυστικότερους. Από την άλλη, το στοιχείο εκείνο που αξιοποιήθηκε εύστοχα, δυσανάλογα βέβαια με τη θέση που κατείχε στο βιβλίο, ήταν το στοιχείο της λαγνείας του κακού. Η συσχέτιση δηλαδή της σεξουαλικής εικόνας και εκδήλωσης με τη σατανική κατάληψη.

drac_0367

Η κινηματογραφική απόδοση του Κόπολα όμως, μπορεί αναμφίβολα να χαρακτηριστεί ως πιστή, όπως και χαρακτηρίστηκε άλλωστε, μιας και, πράγματι, ο σκηνοθέτης εικονοποιεί πιστά και με πολύ πετυχημένο τρόπο ακόμα και δευτερεύουσες σκηνές του βιβλίου. Από την άλλη βέβαια, θα έλεγα ότι η ιστορία του Κόπολα δεν είναι η ιστορία του Μπραμ Στόουκερ, κι ας ακούγεται ίσως αυτή η θέση κάπως αντιφατική. Στην πραγματικότητα, η ιστορία του Στόουκερ είναι μια ιστορία φρίκης («ο έσχατος ά-λογος φόβος του ολότελα μη φυσικού ή υπερφυσικού»), ενώ η ιστορία του Κόπολα είναι μια ερωτική ιστορία, αν και, οπωσδήποτε, αναμφισβήτητης φρίκης. Μιλώντας πιο συγκεκριμένα, η έσχατη πρόθεση του Δράκουλα, στη δεύτερη περίπτωση, δεν είναι να κατακτήσει την Αγγλία, δημιουργώντας στρατιές βρυκολάκων. Ο Δράκουλας του Κόπολα είναι μια τραγική φιγούρα, ένας σκληρός ηγεμόνας του 15ου αιώνα (πρόκειται για το ιστορικό πρόσωπο του Βλάντ Τσέπες, του επονομαζόμενου και Ανασκολοπιστή ) που γίνεται νοσφεράτου εξαιτίας του άδικου χαμού της αγαπημένη του, και σχεδιάζει προσεκτικά, ανά τους αιώνες, τη διεκδίκησή της και την επανένωσή τους σε μια επόμενη ζωή. «Love never dies» είναι άλλωστε ο υπότιτλος της ταινίας. Το ερωτικό στοιχείο ίσως ο Κόπολα να το εμπνεύστηκε από τον Μούρναου, ο οποίος και πρώτος σκηνοθέτησε τον Δράκουλα στη μεγάλη οθόνη προσθέτοντας μια τελική σκηνή, όπου η πρωταγωνίστρια πλαγιάζει με το τέρας, για να σώσει την ανθρωπότητα. (Ο βρυκόλακας του Μούρναου είχε ερωτευτεί τη γυναίκα-θύμα του όταν είδε, για πρώτη φορά, φωτογραφία της σε μενταγιόν του “φιλοξενούμενού” του, Τζόναθαν Χάρκερ.)

WINONA RYDER, GARY OLDMAN

Κορωνίδα της τραγικότητας αυτού του πλάσματος αποτελεί το δίλημμα που έχει να αντιμετωπίσει, σε μια από τις εξαιρετικότερες σκηνές της ταινίας˙ ο έρωτας και η αγάπη του για τη γυναίκα της κυριολεκτικά ατελείωτης και καταδικασμένης ζωής του θα εκφραστεί με το «βάπτισμα» και το καλωσόρισμά της στον κόσμο των «Νεκροζώντανων» ή με την απαλλαγή και τον οριστικό αποχωρισμό των δυο τους; Πρόκειται για μια ξεκάθαρη αντιμετάθεση του διλήμματος που αντιμετωπίζει στο βιβλίο ο Τζόναθαν Χάρκερ, ο οποίος και αποφασίζει τελικά να ακολουθήσει τη σύζυγό του στον κόσμο του σκότους, σε περίπτωση που χρειαστεί (η «ιερή αγάπη» ως «μέσο στρατολόγησης στις μακάβριες λεγεώνες» των νοσφεράτου). Κατ’ αναλογία, βέβαια, τα πράγματα αντιστρέφονται και όσον αφορά τη Μίνα, η οποία, στο πλαίσιο του εγκλωβισμού της, επιλέγει τελικά, στην ταινία, τη σκοτεινή πλευρά, τον αιώνιο Πρίγκιπά της, υποκύπτοντας στην πραγματικότητα όχι τόσο στις σατανικές του δυνάμεις όσο στη δύναμη του έρωτα.

gary-oldman-1313429125

Στο μυθιστόρημα του Στόουκερ κεντρικό πρόσωπο θεωρείται ο Δρ. Βαν Χέλσινγκ, εκείνος που με τις γνώσεις του, επιστημονικές και μεταφυσικές, οργανώνει και δρομολογεί τις εξελίξεις για την εξόντωση του Κακού. Αυτό τουλάχιστον κατά τους μελετητές McNally και Florescu, γιατί η προσωπική μου άποψη είναι ότι κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου είναι κατ’ ουσίαν η Μίνα Χάρκερ, το τελευταίο θύμα και “τελικό στοίχημα” του Δράκουλα. Στην ταινία, από την άλλη, προεξέχουσα φιγούρα είναι ο ίδιος ο Βρυκόλακας, τον οποίο υποδύεται εξαιρετικά ο ηθοποιός Γκάρι Όλντμαν. Μόνο που εκεί, όπως είπαμε, δεν πρόκειται για το σατανικό εκείνο πλάσμα που τη δράση του καθορίζει η μετά-φυσική του κακία. Πρόκειται για τον καταραμένο πρίγκιπα, εκείνον που τον κατατρύχει μια αιώνια καταδίκη και ο αιώνιος έρωτάς του, ο ανεκπλήρωτος, για την πρόωρα χαμένη σύζυγό του. Πρόκειται δηλαδή για έναν χαρακτήρα που, παρόλη τη σατανική του ουσία, ο σκηνοθέτης κατόρθωσε να τον μετατρέψει σε μια σχεδόν ελκυστική, ερωτική γοτθική φιγούρα.

Η κινηματογραφική εκδοχή του Δράκουλα, όπως τη σκηνοθέτησε ο Φράνσις Φορντ Κόπολα, δεν μπορεί, οπωσδήποτε, να έχει τη δυναμική του μυθιστορήματος του Μπραμ Στόουκερ. Δίχως αμφιβολία όμως, μπορώ να πω ότι η ιστορία του Κόπολα υπερβαίνει αυτή του Στόουκερ, την προχωράει ένα βήμα παραπέρα, απογειώνοντας τη μυθολογία που έχει πλεχτεί γύρω από τον θρυλικό βρυκόλακα.

 

Η έκδοση του Στοχαστή

Η έκδοση του Στοχαστή είναι μία από τις λιγοστές εκδόσεις του Δράκουλα που κυκλοφορούν στη χώρα μας, στα ελληνικά. Και πρόκειται για μια έκδοση με συμπαθητική μετάφραση (από την Ανέττα Καπόν), μα εντυπωσιακά κακή διόρθωση, μιας και δεν έχει υποστεί επιμέλεια. Το βιβλίο είναι όμως, κατά τα άλλα, περιποιημένο και έχει το σημαντικό πλεονέκτημα να διαθέτει στο τέλος ένα ενδιαφέρον Παράρτημα που αφορά τον Στόουκερ, τις λογοτεχνικές επιρροές του, την έρευνά του γύρω από τις δοξασίες που αφορούν τους νοσφεράτου, την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής και όλα εκείνα τέλος πάντων που οδήγησαν στη συγγραφή του έργου, και αντανακλώνται έντονα σ’ αυτό. Μετά το Παράρτημα δε, η έκδοση συμπεριλαμβάνει και εκτενή ξενόγλωσση βιβλιογραφία που αφορά τον συγγραφέα, το ιστορικό πρόσωπο του Δράκουλα και τους βρυκόλακες, πράγμα ιδιαιτέρως χρήσιμο για όποιον ενδιαφέρεται να ασχοληθεί πιο συστηματικά με το θέμα.

 

Ο Δράκουλας του Στόουκερ είναι ένα πραγματικά καλό μυθιστόρημα. Και ασφαλώς όχι το σπλάτερ που πιθανώς έχουμε οι περισσότεροι στο μυαλό μας. Εν αναμονή της έκδοσης της Κίχλης δε, σε μετάφραση Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη (συντομευμένη εκδοχή του έργου), το προτείνω δίχως δεύτερη σκέψη. Όσο για την ταινία, αξίζει να τη δει κανείς για πολλούς λόγους, μεταξύ των οποίων είναι η ενδιαφέρουσα σκηνοθετική ματιά και οι εξαιρετικές ερμηνείες του Όλντμαν, ως Κόμη Δράκουλα, και του Τομ Γουέιτς (!) ως Ρένφιλντ.

DRAKOULAS 

  Το Ακάρεο του Bookstand