Ο ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΔΕΝΤΡΟΥ: ΒΛΑΝΤΙΜΙΡ ΝΑΜΠΟΚΟΦ

pc3a1lido-fuego-e28093-vladimir-nabokov

Μίλησε, μνήμη (1966), αυτοβιογραφία του Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ (1899-1977).

Προήλθε από τη σύνθεση δεκαπέντε κεφαλαίων, γραμμένων σε διάστημα τριάντα χρόνων, στα αγγλικά. Ο γνωστός ρώσος πεζογράφος αναπολεί το παρελθόν του από το 1903 (όταν σε ηλικία τεσσάρων ετών συγκρατεί την πρώτη του εικόνα για τον κόσμο στην Αγία Πετρούπολη) μέχρι το 1940, στο Σαν Λαζάρ. Το βιβλίο κινείται διπολικά, μοιρασμένο στη επιθυμία του Ναμπόκοφ να καταθέσει μαρτυρίες και α «φανταστεί», να ξανακερδίσει, με τη προυστική έννοια, όσα παρήλθαν. Έτσι, το αποτέλεσμα είναι μία πολύ ενδιαφέρουσα σύνθεση στιλιστικών και περιγραφικών κειμένων. Με εκπληκτική άνεση στην τέχνη της μεταφοράς, η γραφή αποσπά ήχους και συλλαμβάνει ιριδισμούς του φευγαλέου. Παράλληλα, το διανοητικό στοιχείο εμπλουτίζει το πρωτογενές ποιητικό με μία εξαιρετική χημεία. Ο Ναμπόκοφ μιλάει, μεταξύ άλλων, για την αγάπη του προς τη φύση, τις πεταλούδες, αίσθημα που τον βοήθησε να κατανοήσει «τις μη πρακτικές χαρές» της τέχνης. «Είναι και οι δύο –φύση και τέχνη– μια μορφή μαγείας, ένα παιχνίδι περίπλοκης γοητείας και εξαπάτησης», γράφει. Η μιμητική και μεταμορφωτική ικανότητα της πεταλούδας και η μουσικοποιητική και η «λογικά αφηρημένη» μαθηματική αξία μιας άλλης του αγάπης, του σκακιού, γίνονται καλές αφορμές για την εφεύρεση ενός λόγου που θα υπηρετήσει το αλλόκοτα αντιφατικό παιχνίδι της αναπαράστασης του κόσμου. Τέλος, το πάθος του για τα αγγλικά τον ώθησε να τα μελετήσει «χρωματικά» (με βάση μια μέθοδο, την audition colorée), για να κατορθώσει αργότερα να ανταποκριθεί στις ανάγκες της γραφής βιβλίων όπως η Λολίτα: κειμένων, δηλαδή, μετωνυμικών πάνω στην ατελέσφορη σχέση συγγραφέα και γλώσσας.        

Το Δέντρο, τεύχος 159-160, Λογοτεχνικός χάρτης


Ποτέ στη ζωή μου δεν συμβιβάστηκα με το γεγονός ότι πρέπει να πάμε για ύπνο. Αυτοί που στα τρένα βάζουν κατά μέρος τις εφημερίδες τους, σταυρώνουν ανόητα τα χέρια και στη στιγμή, με αίσθημα οικειότητας, μάλλον καταχρηστικό, αρχίζουν το ροχαλητό, με ξενίζουν όσο και ο νεαρός ο οποίος, χωρίς αναστολές, αφοδεύει δίπλα στον άλλο που μικρολογεί από την μπανιέρα ή μετέχει σε μαζικές διαδηλώσεις ή γίνεται μέλος της μιας ή της άλλης ένωσης για να τον καταπιεί. Αδελφότητα μεγαλύτερης μωρίας, με συνδρομή τόσο ακριβή και τελετουργικό τόσο επαχθές, δεν υπάρχει στον κόσμο από την αδελφότητα του ύπνου. Πρόκειται, σε ό,τι με αφορά, για πνευματικό βασανιστήριο άκρως εξευτελιστικό. Η υπερένταση και η κόπωση της λογοτεχνικής σύνθεσης με υποχρεώνουν, αλίμονο, να καταφεύγω συχνά στα δυνατά χαπάκια που μου χαρίζουν, για καμιά δυο ώρες, φρικτούς εφιάλτες ή και στην κωμική συνήθεια μιας μεσημεριανής ανάπαυσης, με τον τρόπο του γέρο-κολασμένου που παραπαίει αναζητώντας την πιο πρόσφορη ευθανασία· μα δεν μπορώ, αδυνατώ να αποδεχτώ τη νυχτερινή αυτή διαρκή προδοσία του ανθρώπινου λόγου και της ιδιοφυΐας του. Όσο μεγάλη κι αν είναι η κούραση, η βιαιότητα του αποχωρισμού μας από τη συνείδηση μού είναι απολύτως απεχθής. Μισώ τον Μορφέα, δήμιο μασκοφορεμένο που με δένει στη δοκό.

Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ «Μίλησε, μνήμη», μτφ. Γιώργος Βάρσος, εκδ. Πατάκη  

Vladimir Nabokov Inspecting a Butterfly