ΑΦΡΙΚΑΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ – ΤΣΙΝΟΥΑ ΑΤΣΕΜΠΕ

achembe

Τα μυθιστορήματα για την Αφρική είναι ίσως τα λιγότερο γνωστά. Τα μυθιστορήματα από την Αφρική είναι οπωσδήποτε αόρατα. Παρότι ο τόπος είναι συναρπαστικός, παρότι οι ιστορίες του είναι υπέροχες, η εξωτικότητά του έχει χαθεί. Οι τόποι παύουν να φαίνονται εξωτικοί όταν αποκτήσουν όνομα.

Τα λίγα βιβλία που διαβάζονται είναι γραμμένα από λευκούς και γράφτηκαν για τους λευκούς. Μιλούν για την εποχή των αποικιών. Ύστερα από το 1957 και το αφρικανικό κύμα αυτοδιάθεσης, η Κένυα και το Κογκό έπαψαν να έχουν ενδιαφέρον. Όσοι λευκοί βρίσκονταν εκεί εκδιώχθηκαν και όσοι δεν βρίσκονταν εκεί ευχαριστούσαν τον Θεό γι’ αυτό.

Οι μαύροι Αφρικανοί έρχονταν στα πράγματα και τα πράγματα -ο συνδυασμός φυλετικής και σοσιαλιστικής επανάστασης- έρχονταν σ’ αυτούς. Τα βρετανικά αεροπλάνα εκτελούσαν πτήσεις από, όχι προς, την ήπειρο. Η σκοτεινή Αφρική δεν αποτελούσε πια προορισμό, αλλά έναν τόπο εξορίστων. Που, επιπλέον, ήταν και χωριάτες. Τα ήθη εκτρέπονταν, επικρατούσε γενικευμένη σήψη και πυόρροια. Αλλά ήταν και ζήτημα αισθητικής. Τις περισσότερες φορές, είναι και ζήτημα αισθητικής.

Τα μαύρα αφρικανικά μυθιστορήματα μου φαίνονται ένα «απαραίτητο κακό». Όπως κάθε επανάσταση, και η αφρικανική συνοδεύτηκε από (εκ των πραγμάτων, μικρή) πολιτισμική παραγωγή με σκοπό. Ο σκοπός ήταν απλώς η πνευματική προέκταση του πολιτικού, δηλαδή μια νέα αφήγηση για την Αφρική από μαύρους Αφρικανούς. Η λογοτεχνική τεχνική, όπως εμμέσως διδάχθηκε στα σχολεία των ιεραποστολών, δεν απαξιώθηκε: οι μαύροι Αφρικανοί συγγραφείς έγραψαν σε σωστά αγγλικά σωστά μυθιστορήματα. Όμως οι ίδιες οι ιστορίες, καθώς και το βλέμμα πίσω από αυτές, άλλαξαν για πάντα.

Διαμορφώθηκε η μαύρη αφήγηση της Αφρικής στον αντίποδα μιας λευκής αφήγησης που, στην πραγματικότητα, δεν υπήρχε πια. Αλήθεια, τα πρώτα αφρικανικά μυθιστορήματα είχαν υπάρξει λευκά. Ωστόσο, η υποτίμηση της μαύρης φυλής σπανίως βρισκόταν στον πυρήνα τους: ήδη, το 1883, στην «Ιστορία Μιας Αφρικανικής Φάρμας», η Όλιβ Σράινερ διαπραγματευόταν περισσότερο τη θέση της γυναίκας παρά οποιοδήποτε άλλο κοινωνικοπολιτικό ζήτημα. Δηλαδή, η λογοτεχνία των λευκών Αφρικανών συγγραφέων ακολουθούσε τους ρυθμούς της δυτικής, συνδέοντας την Αφρική με τον υπόλοιπο κόσμο.

Αργότερα, στα βιβλία συγγραφέων όπως η Κάρεν Μπλίξεν, η Μπέρυλ Μάρκαμ, η Έλσπεθ Χάξλυ και η Ντόρις Λέσινγκ, έγινε φανερό πως είχε ήδη επιτευχθεί μια νέα ισορροπία μεταξύ λευκών και μαύρων. Δηλαδή, πριν τη δεκαετία του ’50, οι διαφυλετικές σχέσεις είχαν σχετικά ρυθμιστεί· οι μαύροι Αφρικανοί εξακολουθούσαν να έχουν λιγότερα δικαιώματα, όμως στα μυθιστορήματα υπήρχαν μαύροι συμπρωταγωνιστές, ενώ οι συγγραφείς καυτηρίαζαν τη στάση της λευκής υπεροχής. Έπειτα, ήρθε ο κομμουνισμός και οργανώθηκε η επανάσταση. Μέχρι και σήμερα, η πλειονότητα των λευκών Αφρικανών θεωρεί τους κομμουνιστές υπεύθυνους για τη διάλυση της ηπείρου.

O Τσινούα Ατσέμπε ήταν περισσότερο γνωστός για το μυθιστόρημα «Τα Πάντα Γίνονται Κομμάτια», το πρώτο βιβλίο της Αφρικανικής του Τριλογίας. Πράγματι, είναι μια ωραία ιστορία. Όμως, γράφτηκε και εκδόθηκε το 1958. Την ίδια χρονιά, ο Tζακ Κέρουακ δημοσίευσε τους «Αλήτες του Ντάρμα»: δηλαδή η μπητ λογοτεχνία είχε ήδη φέρει τον κόσμο ανάποδα και είχε πια αρχίσει να ξεφτίζει. Επίσης, την ίδια χρονιά, ο Φίλιπ Ροθ δημοσίευσε το πρώτο του βιβλίο.  Θέλω να πω: η λογοτεχνία των μαύρων Αφρικανών ήταν ξεπερασμένη προτού καν συμβεί.

Τόσο ο Τσινούα Ατσέμπε όσο και ο Νγκούγκι Γουα Τιόνγκο έγραψαν όμορφα, αλλά πέρα από την Αφρική οι ιστορίες τους έχαναν το νόημά τους. Μιλούσαν για πράγματα που είχαν ήδη κατακτηθεί· είχαν χαρακτήρα καμπάνιας και σκοπό να τραβήξουν την προσοχή, να προωθήσουν την αφρικανική παράδοση. Και νομίζω πως, αν δεν ήταν η συλλογική ενοχή της Δύσης απέναντι στη μαύρη Αφρική, αυτές οι ιστορίες θα είχαν όση διεθνή απήχηση έχουν οι ιστορίες της Πηνελόπης Δέλτα. 

Όπως και να το κάνουμε, τα καλύτερα μυθιστορήματα για την Αφρική -εκείνα που μπορούν να σταθούν δίπλα στη μεγάλη λογοτεχνία της Δύσης- έχουν γραφτεί από (αστούς) λευκούς Αφρικανούς. Όμως, αυτή τη στιγμή, που οι λευκοί Αφρικανοί -όσοι απ’ αυτούς έχουν απομείνει- γράφουν κυρίως απομνημονεύματα και ταξιδιωτική λογοτεχνία, μια σειρά από νέους μαύρους Αφρικανούς συγγραφείς δημοσιεύει πολύ καλά βιβλία. Αργά-αργά, η Αφρική συνέρχεται.

Ρωμανός Σκλαβενίτης-Πιστοφίδης