ΓΙΑ ΤΟΝ ΝΕΑΡΟ ΛΟΥΚΑΤΣ

 Γκέοργκ Λούκατς

Κωνσταντίνος Καβουλάκος: Τραγωδία και ιστορία. Η κριτική του νεωτερικού πολιτισμού στο νεανικό έργο του Γκέοργκ Λούκατς. 1902-1918, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2012

Η πρόσληψη του λουκατσιανού έργου στην Ελλάδα υπήρξε επί μακρόν προβληματική. Τόσο οι ιδιαιτερότητες στην ανάπτυξη της πνευματικής παραγωγής στη χώρα μας, όσο και εγγενείς ιδιομορφίες της πορείας των γραπτών του Ούγγρου φιλοσόφου, ευθύνονται για την ουσιαστική απουσία του από τον εγχώριο φιλοσοφικό διάλογο.

Η κατάσταση αυτή φάνηκε να αλλάζει κατά την τελευταία δεκαετία. Η «ήττα του μαρξισμού» από τη μια και η στερεοποίηση μιας ακαδημαϊκής τάξης πραγμάτων από την άλλη, άνοιξαν τον δρόμο σε μια περισσότερο απροκατάληπτη και, σίγουρα, λιγότερο πολωμένη ιδεολογικά, προσέγγιση των κειμένων. Έτσι, μια σειρά αφιερωμάτων περιοδικών (Ουτοπία, Πλανόδιον, Υπόμνημα για τη φιλοσοφία) και ένας συλλογικός τόμος κειμένων (Γ. Σαγκριώτης, Α.Α. Χρύσης (επιμ.), Γκέοργκ Λούκατς. Ερμηνευτικές προσεγγίσεις, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2006), καθώς και η μετάφραση του ενός από τα δύο κεντρικά δοκίμια του θεμελιώδους έργου του Λούκατς Ιστορία και ταξική συνείδηση (Η πραγμοποίηση και η συνείδηση του προλεταριάτου, μτφ. Κ. Καβουλάκος, Εκκρεμές, Αθήνα 2005), έθεσαν τις βάσεις και για την εμφάνιση της πρώτης ουσιαστικά μονογραφίας για τον Λούκατς.

Το γεγονός πως αυτή προήλθε από τον Κωνσταντίνο Καβουλάκο, αναπληρωτή καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, κάθε άλλο παρά τυχαίο είναι. Και όχι μόνο επειδή ο Καβουλάκος είναι ο μεταφραστής του δοκιμίου για την Πραγμοποίηση, αλλά κυρίως επειδή κεντρικό στοιχείο της δραστηριότητάς του κατά τα τελευταία χρόνια αποτελεί η ανασυγκρότηση κεντρικών λουκατσιανών προβληματικών, δραστηριότητα που έχει οδηγήσει σε μια σειρά άρθρων που άπτονται θεμάτων του πρώιμου λουκατσιανού στοχασμού.

Στη μοναγραφία Τραγωδία και ιστορία ο Καβουλάκος ανασυνθέτει το χαρακτηριζόμενο ως προμαρξιστικό έργο του Λούκατς γύρω από το δίπολο της άχρονης αξίας και της ιστορικής εφαρμογής της. Ξεκινώντας από την Κοινωνιολογία του μοντέρνου δράματος, το πρώτο εκδωμένο έργο του Ούγγρου διανοητή, και φτάνοντας μέχρι και τις σημειώσεις-σπαράγματα για τον Ντοστογιέφσκι, ο Καβουλάκος αναδεικνύει την αμείωτη ένταση της λουκατσιανής σκέψης ανάμεσα στα δύο αυτά άκρα, ένταση που δεν απολιθώνεται αλλά κινητοποιεί τον στοχασμό, ώστε αυτός να συγκεκριμενοποιεί ολοένα και περισσότερο τις κατηγορίες του και να αναλαμβάνει, ως άλλος τραγικός ήρωας, τις άλυτες αντιφάσεις στις οποίες αυτές οδηγούν.

Στα προτερήματα της ανασύνθεσης του Καβουλάκου θα πρέπει να συμπεριληφθεί η ταυτόχρονη εκ του σύνεγγυς κειμενική όσο και βιογραφική προσέγγιση του υλικού. Για παράδειγμα, στην πραγμάτευση της συλλογής δοκιμίων Η ψυχή και οι μορφές, στην οποία και εκτίθεται η αποτυχία της τέχνης να μορφοποιήσει επαρκώς το βιωματικό υλικό, και να μετατραπεί έτσι σε ζωή, ο Καβουλάκος αν και λαμβάνει σοβαρά υπόψη του το έντονο βιωματικό συγκείμενο των συνθηκών παραγωγής του έργου (ο Λούκατς εκείνη την περίοδο βρισκόταν εν μέσω μιας προσωπικής κρίσης, μετά την αυτοκτονία της γυναίκας με την οποία σχετιζόταν και τον θάνατο του καλύτερου φίλου του), δεν παρασύρεται σε μία ψυχολογίστικη ανάγνωση. Αντίθετα, το εντάσσει στη γενικότερη εκτύλιξη της σκέψης του Λούκατς, καταδεικνύοντας με σαφήνεια τους αρμούς επί των οποίων οικοδομείται.

Η μελέτη προσφέρει, ταυτόχρονα, μια εξονυχιστική πραγμάτευση των έργων-σταθμών της δευτερεύουσας βιβλιογραφίας, εισάγοντας τον αναγνώστη κατά τρόπο εύληπτο στο σύμπαν των λουκατσιανών σπουδών. Δεν φοβάται να αναμετρηθεί με ιδεολογικές αναγνώσεις του έργου του Λούκατς και τοποθετείται, αρκετές φορές με τρόπο ρηξικέλευθο σε καίρια ζητήματα της κριτικής. Ανάμεσα στα άλλα, αξίζει να σημειωθεί η ανασκευή της διαδεδομένης ερμηνείας της καταστατικής Θεωρίας του μυθιστορήματος ως έργου εμφάνισης της εγελιανής στροφής του Λούκατς. Με μια εμβριθή ανάλυση των ερευνών του Λούκατς της περιόδου πάνω στην νεοκαντιανική φιλοσοφία της ισχύος, ο Καβουλάκος αναδεικνύει τη συνέχεια του έργου, κόντρα και στην αυτοκατανόηση του ίδιου του Λούκατς, όπως αυτή έχει καταγραφεί σε μεταγενέστερα αυτοβιογραφικά κείμενά του.

Με δυο λόγια, έχουμε να κάνουμε με ένα έργο αναφοράς, που ελπίζουμε να αποτελέσει τη βάση και για περαιτέρω ανασυνθέσεις και του μαρξιστικού έργου του Λούκατς.

Χρήστος Νάτσης

Τραγωδία και ιστορία