«ΟΤΑΝ Ο ΗΛΙΟΣ…» ΤΗΣ ΖΩΡΖ ΣΑΡΗ, ΕΝΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΧΩΡΙΣ ΗΛΙΚΙΑ

Ζωρζ Σαρή

Δυο φίλες από τα χρόνια του σχολείου (την Ιόνιο Σχολή εν προκειμένω) μεγάλωσαν χωρίς ποτέ να απομακρυνθούν μεταξύ τους, ακόμη και τον καιρό που δεν κατοικούσαν πια στα ίδια μέρη, και, ακολουθώντας διαφορετική πορεία η καθεμία, αναδείχθηκαν ως οι σημαντικότερες συγγραφείς λογοτεχνίας για παιδιά και εφήβους στη γλώσσα μας. Πολλοί αναγνώστες, παιδιά κυρίως, φτάνουν να τις μπερδεύουν και να συγχαίρουν ή να ρωτούν τη μία για τα βιβλία της άλλης. Εκείνες το διασκεδάζουν. Κάποτε μάλιστα βάζουν τους εαυτούς τους στα μυθιστορήματά τους, με διαφορετικά ονόματα, και δένουν με ακόμη περισσότερα νήματα τις ζωές τους. Θα μπορούσε να είναι ένα μυθοπλαστικό εύρημα, το πρόπλασμα ενός μυθιστορήματος ή μιας ταινίας, δεν είναι όμως.

Είναι η ιστορία της ζωής της Ζωρζ Σαρή και της Άλκης Ζέη: «Όταν γνωριστήκαμε, ήμασταν δώδεκα χρονών και πηγαίναμε στην πρώτη γυμνασίου. Ποτέ δεν παίξαμε κούκλες μαζί. Ήμασταν μεγάλες πια κι η κυριότερη ασχολία μας όταν βρισκόμασταν εκτός σχολείου ήτανε να σχολιάζουμε αυτά που διαβάσαμε και να συζητάμε ατελείωτες ώρες για ότι συνέβαινε πάνω σε τούτη τη γη που κάποιος απόηχος έφτανε στ’ αυτιά μας, γιατί έξω από ένα ραδιόφωνο που τον περισσότερο καιρό το άκουγαν οι μεγάλοι δεν είχαμε από πού να αντλήσουμε πληροφορίες, γι’ αυτό καταβροχθίζαμε τα βιβλία… Τα ζούσαμε όμως κυριολεκτικά και παθιαζόμασταν με τους ήρωες και ζούσαμε με το νου τις ζωές τους. Και φανταζόμασταν πως η δική μας ζωή δε θα υστερούσε σε τίποτα ούτε σε ταξίδια όπως του Ιουλίου Βερν, ούτε σε έρωτες σαν του Μάριου και της Τιτίκας στους «Άθλιους» του Ουγκώ. Κι έτσι έγινε.»

Στο μυθιστόρημα της Ζωρζ Σαρή «Όταν ο ήλιος…» βρίσκουμε τις δύο φίλες στα χρόνια της δύσκολης –λόγω των συνθηκών– εφηβείας τους. Τα πρόσωπα και τα γεγονότα που συναντάμε στο βιβλίο είναι πραγματικά – όσο πραγματικά δηλαδή μπορεί να παραμένουν τα πρόσωπα και τα γεγονότα που έχουν περάσει από τη διαδικασία της λογοτεχνικής αφήγησης. Ο τόπος είναι η Αθήνα, οι αστικές και οι λαϊκές συνοικίες της, και το Λαύριο, με τους φτωχούς εργάτες του και τους Γάλλους ιδιοκτήτες των μεταλλείων. Ο χρόνος είναι η ηρωική και θριαμβευτική περίοδος του ελληνοϊταλικού πολέμου και η σκληρή περίοδος της γερμανικής κατοχής ως τη μέρα της απελευθέρωσης. Τα πρόσωπα του βιβλίου είναι η ίδια η Ζωρζ Σαρή και η οικογένειά της και οι φίλοι της, μία από τις οποίες είναι η Άλκη Ζέη, ενώ πρότυπο για τη δημιουργία ενός ακόμη χαρακτήρα του μυθιστορήματος αποτέλεσε ο έφεδρος ανθυπολοχαγός τότε Οδυσσέας Ελύτης.

Το μυθιστόρημα της Ζωρζ Σαρή διαφέρει, ωστόσο, από άλλα μυθιστορήματα που επιχειρούν να αφηγηθούν την ίδια ιστορία, της Κατοχής και της Αντίστασης, σε παιδιά και εφήβους. Διαφέρει εν πρώτοις επειδή δεν απευθύνεται στους νεαρούς αναγνώστες με τρόπο υποτιμητικό για τη νοημοσύνη και τη συναισθηματική τους ωριμότητα. Οι ήρωες του βιβλίου είναι βέβαια οι περισσότεροι νέοι και τα γεγονότα παρουσιάζονται από τη δική τους οπτική γωνία και με τον τρόπο που αυτοί τα βιώνουν, αλλά η σκέψη τους, τα συναισθήματά τους και ο λόγος τους δεν είναι σε καμία περίπτωση παιδιάστικα. Μάλιστα, σε αντίθεση με τα περισσότερα βιβλία που απευθύνονται κυρίως σε νεαρούς αναγνώστες, ειδικά όταν η υπόθεσή τους άπτεται «ευαίσθητων» θεμάτων, το «Όταν ο ήλιος…» είναι απαλλαγμένο από τον συνήθη αφελή και κουραστικό διδακτικό τόνο και την σχεδόν προσβλητική για τους αναγνώστες απλοϊκότητα και συναισθηματική τρυφερότητα.

Η Ζωρζ Σαρή έχει επιλέξει να αφηγηθεί τη σκληρή ιστορία της Κατοχής και της ελληνικής αντίστασης με τον μόνο, ίσως, τρόπο που ταιριάζει στο θέμα, ένα είδος ρεαλιστικής λιτότητας που απεικονίζει ολόκληρη την πραγματικότητα του τόπου και των ανθρώπων χωρίς υπερβολές και χωρίς παρασιωπήσεις. Αφηγείται τα γεγονότα δίχως ούτε να υπερβάλλει ούτε να παραγνωρίζει τον τρόμο και την οδύνη της εποχής. Ο θάνατος, η πείνα, η απελπισία, οι κακουχίες, οι εκτελέσεις, η βαρβαρότητα, η προδοσία βρίσκονται στις σελίδες του βιβλίου· μα –κι αυτό είναι ίσως το διαφορετικό που κομίζει η συγγραφέας– βρίσκονται μαζί με την αισιοδοξία, τη χαρά, τον έρωτα, το παιχνίδι, την καθημερινότητα, το γέλιο, τους μικροκαβγάδες, την αγάπη για τη ζωή πάνω απ’ όλα. Οι ήρωες του βιβλίου, τα νέα αγόρια και τα νέα κορίτσια, μπορεί να αντιμετωπίζουν καθημερινά τον θάνατο και την πείνα, αλλά δεν παύουν να αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα και τον έρωτα και τη φιλία, όπως κάθε άνθρωπος της ηλικίας τους. Και να μας ξαφνιάζουν, όπως μας ξαφνιάζει η Άννα Φρανκ, λόγου χάριν, που γκρινιάζει για τις ασήμαντες διαφωνίες με την αδελφή της την ώρα που κρύβεται από τον απόλυτο ναζιστικό τρόμο που έμελλε τελικά να τις καταπιεί και τις δύο.

«Ο πόλεμος, η πείνα, ο θάνατος, οι πρησμένες κοιλιές γίνονται καρφιά και με τρυπάνε, με πονάνε. Φοβάμαι, κι όμως μέσα στον πόνο. Μέσα στον φόβο τρυπώνει η χαρά και σαν καμπάνα βαράει μέσα μου. Τι φταίω; Πού είσαι, Ειρήνη, να μου μιλήσεις, να ξεμπερδέψεις το κουβάρι μου; Πες μου, γιατί δεν έχω δάκρυα στα μάτια; Η Ελένη είπε: “Δέκα άνθρωποι κάθε μέρα πεθαίνουνε”, κι εγώ καρτερώ στο παράθυρο. Και το παράθυρο, ο δρόμος, οι εργάτες που περπατάνε βιαστικοί, το βουητό του αγέρα, τα κούτσουρα που τρίζουνε, το παλιό ρολόι που τραγουδάει τις ώρες, όλα μαζί γίνονται πολύχρωμες σερπαντίνες που ξετυλίγονται, μπερδεύονται κι εγώ γελάω, γελάω, όπου να ‘ναι θα φτάσει ο Δημήτρης! Αδερφή μου, ακούω τη φωνή σου: “Είσαι ερωτευμένη”. Ναι, Ειρήνη, είμαι ερωτευμένη.»

Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος

Όταν ο ήλιος εξώφυλλο


Το «Όταν ο Ήλιος…» της Ζωρζ Σαρή ζωντανεύει στη σκηνή του Θεάτρου Τέχνης Κάρολος Κουν, από την ομάδα νέων ηθοποιών του Θεάτρου Τέχνης «Πεδίο Τέχνης», για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων. Μαζί τους ο Γιάννης Δεγαΐτης, από τα παλαιότερα στελέχη του Θεάτρου Τέχνης, και η Κατερίνα Ζιώγου. Διασκευή: Βένια Σταματιάδη, Σκηνοθεσία: Δημοσθένης Φίλιππας. Παραστάσεις: Από 1 Απριλίου έως 23 Απριλίου, κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21.00.

Όταν ο ήλιος