ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΙ ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ: Ο ΠΕΣΣΟΑ ΣΤΗ ΛΙΣΑΒΟΝΑ

Pessoa

Α.

Ότι κάθε βιβλίο έχει την τύχη του, κατά το «ήθος ανθρώπω δαίμων», είναι μια επίπεδη κοινοτοπία όταν λέγεται. Υποψιάζομαι, όμως, ότι δεν είναι εξίσου κοινοτοπία όταν τολμήσουμε να ισχυριστούμε ότι σε πολλές περιπτώσεις η αξία ενός βιβλίου ή ενός συγγραφέα πόρρω απέχουν από το χρονίως κοινολογούμενο περί αυτών των δύο.

Αφορμή για αυτές τις σκέψεις στάθηκαν δύο συζητήσεις μικρής διάρκειας που είχα πριν από λίγες ημέρες με δύο φίλους. Στην πρώτη ακούστηκε ότι ο Ταμπούκι είναι «μεγάλος» και αναφέρθηκε το Ρέκβιεμ, Οι τρεις τελευταίες μέρες τού Πεσσόα κ.ά. Στη δεύτερη έγινε λόγος για τη Χρονιά που πέθανε ο Ρικάρντο Ρέις τού Σαραμάγκου. Εμφανώς, και στις δύο συζητήσεις, το σημείο τομής ήταν η παρουσία και η παρουσίαση του Φ. Πεσσόα, γεγονός που και για τους δύο φίλους ανήγαγε τα βιβλία σε αξιόλογα έως «μεγάλα» (sic).

Ως προς τα δύο αυτά βιβλία τού Ταμπούκι, τα συγκεκριμένα βιβλία, η άποψή μου είναι ότι η παρουσία τού Πεσσόα απλώς και μόνο τα δικαιολογεί, νομιμοποιεί με τη μορφή διαβατηρίου την παρουσία τους. Και μέχρι εκεί. Για όποιον επιθυμεί να προσεγγίσει τον ποιητή, υπάρχει το Βιβλίο τής ανησυχίας, τα Ποιήματα του Αλμπέρτο Καέιρο, τα Ποιήματα του Άλβαρο ντε Κάμπος και άλλα γνωστά. Θεωρώ, δηλαδή, ότι τα δύο συγκεκριμένα κείμενα του Ταμπούκι δεν ανήκουν στην κατηγορία των κειμένων που αν δεν διαβάσει κάποιος, θα απολέσει την είσοδό του στον Αναγνωστικό Παράδεισο ή θα υστερήσει στην προσέγγιση του Πεσσόα. Αλίμονο!…

Tabucchi

Β.

Ως προς το βιβλίο τού Σαραμάγκου, έχουμε να κάνουμε με κείμενο άλλης βαρύτητας, το οποίο όμως και πάλι θεωρώ ότι δεν στηρίζει τη δυναμική του στην παρουσία, στη στενή εκμετάλλευση του Πεσσόα. Ιδιαίτερο το εύρημα του συγγραφέα να συνυπάρχει ο ποιητής με τον ετερώνυμό του, ιδιαίτερες οι περιγραφές τού κλίματος της εποχής, γοητευτική η συνύφανση της ζωής τού ήρωα με την περιρρέουσα κοινωνικοπολιτική ατμόσφαιρα στη Λισαβόνα τού 1936, υποβλητικές οι περιπλανήσεις τού Ρέις στην πόλη.

Και ως προς τον τρόπο γραφής; Κι αυτός μοναδικός, μοναδικά πυρετώδης: Περίοδοι λόγου που συντίθενται από θρυμματισμένους διαλόγους, αποκόμματα εσωτερικών μονολόγων, στίχους ποιημάτων, άτακτες πινελιές παρατηρήσεων από τον αφηγητή… Ίσως για να αντισταθμίσει εκείνα τα στατικά κομμάτια τού κειμένου τα οποία, όμως, και πάλι προσφέρουν στην ατμόσφαιρα του βιβλίου, συντείνοντας στη ματ απόχρωσή του.

Το ύψιστο (η λέξη δεν ξέφυγε) σημείο τού κειμένου, που διαβάζοντάς το αντιλαμβάνεσαι ότι βρίσκεσαι σε εύθυμη διέγερση, βρίσκεται στην παρουσίαση των σχέσεων του Ρ. Ρέις με τις δύο γυναικείες παρουσίες στο βιβλίο: Στην απεικόνιση των ψυχολογικών διακυμάνσεων του ήρωα στο πλαίσιο των ερωτικών του περιπετειών. Αφενός ενός ανεκπλήρωτου και αφετέρου ενός ημιτελούς αλλά σωματικά ολοκληρωμένου, αυτού που αποτελούσε την αιτία σύνδεσης του Ρέις με τη ζωή, τον σύνδεσμο πραγματικότητας και μυθιστορήματος. Ενός έρωτα που όταν αποτυγχάνει να εξελιχθεί, αφήνει τον ήρωα ηττημένο να γίνεται βορά στο πεπρωμένο του, το πλασμένο από τον Πεσσόα. Η ήττα τού έρωτα, της ποίησης καθώς και η άρνηση της επιθυμίας για την ποιητικοποίηση του βίου, έδειξε ο Σαραμάγκου πού οδηγούν.

Και όλα αυτά ενταγμένα σε ένα ποιητικής ευαισθησίας κλίμα ήπιας αλλά συνεχώς εντεινόμενης φθοράς, όπου νεκροί (ο νεκρός, για την ακρίβεια) και ζωντανοί συμβιώνουν, συζητούν, δοκιμάζουν τα όρια της λογικής και, κατά βάση, βιώνουν τη γαλήνη τού βίου, δηλαδή την πλήξη τής ύπαρξης.

Δημήτρης Σαραντάρης

jose saramago