ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΒΙΒΛΙΟΜΑΝΙΑΣ

 Χάρτινο σπίτι

Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες, Το χάρτινο σπίτι (μυθιστόρημα), μτφ. Λένα Φραγκοπούλου, εκδόσεις Πατάκη, 2006, σελ. 107

Απαντήστε στις παρακάτω ερωτήσεις με ένα Ναι ή ένα Όχι: α) Όταν δέχεστε επισκέπτες στο σπίτι, ακούτε συχνά από τα χείλη τους την ερώτηση: Τα έχεις διαβάσει όλα αυτά τα βιβλία; β) Σας καταλαμβάνει άγχος ή/και πανικός στην προοπτική μιας μακριάς και μοναχικής αναμονής (στην τράπεζα, στον προθάλαμο ενός οφθαλμιατρείου, σε μια καφετέρια) χωρίς ούτε ένα βιβλίο στη διάθεσή σας; γ) Κατά τη διάρκεια ταξιδιού σας σε χώρα του εξωτερικού, της οποίας την ομιλούμενη γλώσσα δεν γνωρίζετε καθόλου, έχετε επισκεφθεί ποτέ ντόπιο βιβλιοπωλείο; δ) Υπάρχουν, σε σταθερή βάση, το λιγότερο πέντε βιβλία πάνω στο κομοδίνο σας; ε) Βγαίνοντας από ένα βιβλιοπωλείο σάς τυχαίνει καμιά φορά να έχετε ξεχάσει πόσα και ποια ακριβώς βιβλία έχετε αγοράσει; Εάν δίνετε θετική απάντηση σε τουλάχιστον τρεις από τις παραπάνω ερωτήσεις, τότε το εν λόγω μυθιστόρημα του αργεντινού συγγραφέα, λογοτεχνικού κριτικού και δημοσιογράφου Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες σίγουρα θα σας ενδιαφέρει (και, πιθανότατα, θα το έχετε ήδη αποκτήσει και διαβάσει και θα έχετε ήδη οδηγηθεί στην ανάγνωση των ποιημάτων της Έμιλι Ντίκινσον και της Γραμμής σκιάς του Τζόζεφ Κόνραντ).

Γιατί Το χάρτινο σπίτι μιλάει γι’ αυτό ακριβώς: για τη συνεχή αύξηση των τόμων που συσσωρεύει ο βιβλιόφιλος και οι οποίοι προελαύνοντας ασταμάτητα στους χώρους του σπιτιού εκτοπίζουν, σιγά-σιγά, κάθε άλλο αντικείμενο και έπιπλο που καταλαμβάνει χώρο εκεί, καθώς και τους ανθρώπους που το κατοικούν. Μιλάει για τα βιβλία που κάποτε διαβάσαμε και, παρόλο που δεν πρόκειται να τα ξανανοίξουμε, αδυνατούμε να τα ξεφορτωθούμε (πώς να ξεφορτωθώ τον Ζορμπά, διαβάζουμε στις πρώτες σελίδες του μυθιστορήματος, που σφράγισε την εφηβεία μου μ’ ένα λυγμό;). Διαβάζουμε για τα δύο βασικά είδη βιβλιοφίλων που υπάρχουν: τους βιβλιοσυλλέκτες, οι οποίοι αντιμετωπίζουν τα βιβλία ως σπάνια κομμάτια και όμορφα αντικείμενα, και τους βιβλιοφάγους, που περνάνε ατελείωτες ώρες μελετώντας τα και κυνηγώντας θέματα και αναφορές από τον ένα τόμο στον άλλο.

Στο Χάρτινο σπίτι συζητάει, επίσης, ο Ντομίνγκες ευφάνταστες μεθόδους αρχειοθέτησης των βιβλίων στα ράφια της βιβλιοθήκης (με βάση τις πνευματικές αλλά και τις κοινωνικές σχέσεις και συγγένειες μεταξύ των συγγραφέων), καθώς και τον φωτισμό ή τη μουσική που ενδείκνυται περισσότερο για συνοδεία της γαλλικής λογοτεχνικής παραγωγής του 19ου ή του 20ού αιώνα. Ακόμη και η χρήση του βιβλίου ως δομικού υλικού αλλά και αμείλικτου οργάνου της μοίρας εξετάζεται από τον συγγραφέα. Κυρίως, όμως, παρακολουθούμε τη βήμα-βήμα πορεία ενός μανιώδους λάτρη των βιβλίων προς την τρέλα και την αυτοκαταστροφή.

Ο θάνατος, από χτύπημα διερχομένου αυτοκινήτου, μιας καθηγήτριας του Κέιμπριτζ, η οποία περπατούσε βυθισμένη στην ανάγνωση των ποιημάτων της Έμιλι Ντίκινσον οδηγεί τον πρώην εραστή της και διάδοχό της στην έδρα της λατινοαμερικάνικης λογοτεχνίας του πανεπιστημίου σε μια μακριά αναζήτηση που θα τον φέρει, πρώτα, στο Μπουένος Άιρες και, κατόπιν, στο Μοντεβιδέο και στις άγριες ακτές του Ειρηνικού Ωκεανού. Σκοπός του είναι να εντοπίσει και να συναντήσει τον μυστηριώδη αποστολέα ενός δέματος, το οποίο περιείχε ένα ταλαιπωρημένο αντίτυπο της Γραμμής σκιάς του Κόνραντ και το οποίο έφτασε στο γραφείο της εκλιπούσης καθηγήτριας λίγο καιρό μετά τον χαμό της. Θα ακολουθήσει με επιτυχία τα ίχνη του άγνωστου άντρα στο νότιο ημισφαίριο, θα πληροφορηθεί την τραγική και γοητευτική πορεία του προς την τρέλα, στην οποία θα τον οδηγήσει η βιβλιομανία του, και, παρόλο που δεν θα κατορθώσει ποτέ να τον συναντήσει, θα μαντέψει, όμως, το μυστικό που κρύβει το βιβλίο που κρατάει στα χέρια του.

Κύριο προσόν, ωστόσο, του μυθιστορήματος δεν είναι τόσο η αστυνομική πλοκή του, η οποία είναι υποτυπώδης και με μάλλον αμήχανη κατάληξη, ούτε η διαγραφή και η ανάπτυξη των χαρακτήρων του, οι οποίοι εμφανίζονται ως επί το πλείστον μονοδιάστατοι και δίχως εξέλιξη. Αντιθέτως, οι συνοπτικές περιγραφές και παρατηρήσεις του Ντομίνγκες για το Μπουένος Άιρες είναι εξαιρετικές, όπως και η πολλαπλώς ερεθιστική διαπραγμάτευση του θέματος της βιβλιοφιλίας και της φιλαναγνωσίας. Θέμα το οποίο επιτυγχάνει να παρουσιάσει ο αργεντινός συγγραφέας (συντοπίτης του Μπόρχες, δηλαδή) με θαυμαστή εκφραστική λιτότητα και σαφήνεια, την οποία μεταφέρει στη γλώσσα μας απολύτως ικανοποιητικά η μεταφράστρια Λένα Φραγκοπούλου. Ένα απολαυστικό βιβλίο, σε κάθε περίπτωση – τοποθετήστε το στη βιβλιοθήκη σας ανάμεσα στην Ιστορία της ανάγνωσης του, επίσης Αργεντινού, Αλμπέρτο Μανγκέλ και στο 84, Charing Cross Road της Helene Hanff.      

Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος

Το χάρτινο σπίτι