ΖΕΡΑΡ ΝΤΕ ΝΕΡΒΑΛ, ΑΥΡΗΛΙΑ

nerval01

«Le rêve est une seconde vie» 
Gérard de Nerval

Ο Ζεράρ ντε Νερβάλ είχε για κατοικίδιό του έναν αστακό. Και όπως κάνουμε όλοι μας με τους τετράποδους φίλους μας, του είχε δώσει και όνομα. Τον έλεγε Τιμπό. Επίσης τον έβγαζε περίπατο στους κήπους του Παρισιού. Φυσιολογικά αυτό θα ήταν επαρκές τεκμήριο για να θεωρήσουμε πως ο Νερβάλ είχε κάποια σοβαρά προβλήματα – αν όχι πως ήταν για δέσιμο. Και όμως ο γάλλος συγγραφέας αποτέλεσε έμπνευση για τους συμβολιστές και τους υπερρεαλιστές, άφησε ένα σημαντικό έργο πίσω του, ενώ κατέγραψε με εξαιρετικό τρόπο την καταβύθισή του στην τρέλα, στη νουβέλα Αυρηλία.

Η Αυρηλία, είναι ένα πολύπλοκο αφήγημα. Αφενός είναι ένα προσωπικό βιβλίο στο οποίο εκτίθεται η διαλυμένη ψυχή του Νερβάλ. Η γυναίκα που αγάπησε πέθανε και το ήδη ταλαιπωρημένο πνεύμα του Νερβάλ δέχεται έτσι το τελειωτικό χτύπημα. Η Αυρηλία είναι η προσπάθεια του να καταγράψει τα «όνειρα» που έβλεπε σε όλη την περίοδο της τρέλας του. Αφετέρου είναι ένα ερμητικό, ένα μυστικό κείμενο. Η νερβαλική τρέλα είναι μια μορφή γνωσιοθεωρίας. Καβαλιστικά και μυστικά σύμβολα, ανατολίτικες και αιγυπτιακές μορφές παρελαύνουν στις σελίδες της Αυρηλίας, μικρά κλειδιά που θα ανοίξουν τις θύρες μιας νέας απόλυτης Γνώσης. Η τρέλα του Νερβάλ είναι οικουμενική. Δεν τον αποκλείει από τον κόσμο, αλλά το αντίθετο, είναι η συνθήκη κατανόησής του. Και στο κέντρο του διηγήματος η Αυρηλία, ένα αλχημικό σύμβολο (εκ του λατινικού aureus, που σημαίνει χρυσός), όλες οι γυναίκες και όλες οι θεότητες συμπυκνωμένες σε ένα πρόσωπο. Μια παρουσία που είναι το αίτιο και το αποτέλεσμα της τρέλας.

 GérardDeNerval

Η ονειροφρένεια

Ο Νερβάλ υπήρξε επιρροή για τους υπερρεαλιστές του 20ου αιώνα. Ο Μπρετόν στο πρώτο του Μανιφέστο του Υπερρεαλισμού, σχεδόν αντιγράφει τον ίδιο τον Νερβάλ όταν ο τελευταίος υποστηρίζει πως υπάρχει διάχυση του ονείρου στην πραγματικότητα. Πιο συγκεκριμένα ο Μπρετόν υποστήριζε πως μελλοντικά θα υπάρξει σύνθεση του ονείρου και της πραγματικότητας σε νέα κατάσταση – ήτοι στον υπερρεαλισμό. Είναι γεγονός εξάλλου πως αυτό που ξεκίνησε με την Αυρηλία, τελείωσε με την Νατζά του Μπρετόν. Τα νερβαλικά όνειρα δεν είναι απλά βέβαια οι απωθημένες επιθυμίες του συγγραφέα. Τα όνειρα μετασχηματίζουν τους νευρώνες του Νερβάλ, υπεισέρχονται στον σκληρό πυρήνα της υποκειμενικότητάς του και τον μεταστοιχειώνουν. Δεν φουσκώνουν σαν παλίρροια από τα βάθη της ψυχής του, αλλά επιτίθενται σαν αδέσποτος κομήτης από κάπου έξω από την πραγματικότητα στη συνείδηση του Νερβάλ. Δεν του αποκαλύπτουν τον κόσμο του, αλλά τον κόσμο μιας άλλης ανώτερης διάνοιας.

Ο Νερβάλ σίγουρα ήταν ένας βασανισμένος άνθρωπος. Παραισθήσεις και οράματα είχαν παρεισφρήσει στην καθημερινότητά του. Με τη σύγχρονη επιστήμη θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε πως ο Νερβάλ ήταν σχιζοφρενής. Αλλά ο Νερβάλ ποτέ δεν αμφισβήτησε αυτήν την τρέλα, στο μόνο που φαίνεται να υπάρχει μέχρι και τις τελευταίες σελίδες μια σχετική αμφιβολία, είναι αν αυτή η τρέλα αποτελεί μια ανώτερη μορφή γνώσης. Το ερώτημα πια μετατίθεται. Η άρση της τρέλας μέσα από την αναγνώρισή της και η μετακύληση από την αρρώστια στην κατάκτηση κάτι υψηλότερου κάνει τον Νερβάλ ελάχιστα σχιζοφρενή. Στην ουσία τον Νερβάλ τον διακατέχει μια ονειροφρένεια. Ακατάπαυστα, ασυνάρτητα, επαναλαμβανόμενα όνειρα που αποδιοργανώνουν το Εγώ και τη λογική αυτού του κόσμου. Δεν είναι θέμα ψυχοπαθολογίας, η νερβαλική ονειροφρένεια είναι η νεύρωση του απόλυτου Είναι, της οποίας παρατηρητής γίνεται ο συγγραφέας και μέσα από αυτή τη νεύρωση ο Νερβάλ θα φτάσει στην απόλυτη Γνώση. Είναι χαρακτηριστικός εδώ ο τρόπος με τον οποίο αποδομείται ο ίδιος ο Νερβάλ από τα όνειρά του. Ο σωσίας του –το πνευματικό Εγώ του- αποχωρίζεται από αυτόν κατά τη διάρκεια ενός ονείρου. Εξίσου ο τόπος των ονείρων είναι ένας αυτόνομος κόσμος με τους δικούς του κανόνες, κάτι άλλο από την πραγματική ζωή. Δεν είναι προβολή της, αλλά μια ανώτερη σφαίρα ύπαρξης. Μέσα από την  ονειροφρένειά του ο Νερβάλ μεταφέρεται εκεί και γίνεται και ο ίδιος μύστης.

livres-peintres-contemporains

Aurelia, Jean Genet

Ο Αντι-Ορφέας

Ο Νερβάλ παρομοίασε στο τέλος της Αυρηλίας το ταξίδι του αφηγητή με μια κάθοδο στον Άδη. Δημιουργείται έτσι μια αναλογία με τον γνωστό μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης. Η νεκρή Αυρηλία, ο ποιητικός – μουσικός λόγος του Νερβάλ, η απόκτηση μιας ορφικής-μυστικής Γνώσης από την επαφή με τον θάνατο, όλα αυτά δημιουργούν την αίσθηση πως το δράμα του αρχαίου ήρωα αναπαράγεται πάλι μέσα στο νερβαλικό κείμενο. Μόνο που η κάθοδος στον Άδη προσεγγίζεται μέσα από μια ανεστραμμένη κλίμακα, όπου η κάθοδος είναι κατ’ ουσίαν άνοδος. Άνοδος προς το σημείο της φωτεινής και εξιλεωτικής αλήθειας. Ο Νερβάλ δεν τρέχει να φύγει πανικόβλητος από αυτόν τον γεωμετρικό παραλογισμό, αντιθέτως βουτάει ακόμα πιο βαθιά μέσα στην τρέλα του. Ακολουθεί την αντίθετη ακριβώς πορεία από αυτήν του Ορφέα. Για αρχή η Αυρηλία είναι που έρχεται και τον βρίσκει μέσα από τα όνειρα και τις παραισθήσεις. Αν και εκείνη είναι αυτή που πραγματικά έχει πεθάνει, ο Νερβάλ σε όλο το κείμενο φαίνεται να μην είναι στη διάσταση των ζωντανών, αλλά σε μια διάσταση όπου το Νόημα παρουσιάζεται στην πλήρη του μορφή, εκεί όπου το βακχικό Είναι του κόσμου αναπαράγεται σε εικόνες και μορφές που έχουν λογική μόνο «… στον κόσμο αυτής της ζωτικότητας παραγεμισμένης με εικόνες» (Α. Αρτώ, Μανιφέστο σε γυμνή γλώσσα). Για να βρεθεί σε αυτόν τον χώρο ο Νερβάλ πρέπει πρώτα να πεθάνει έστω και συμβολικά. Από την πρώτη παράγραφο που ο αφηγητής μάς ενημερώνει πως «οι πρώτες στιγμές του ύπνου είναι η εικόνα του θανάτου» και έπειτα πως το Εγώ «υπό άλλη μορφή συνεχίζει  το έργο της ύπαρξης», καταλαβαίνουμε πως ο Νερβάλ είναι ήδη νεκρός.

Από αυτόν το θάνατο διχάζεται και το Εγώ του Νερβάλ. Αυτονομείται το ένα του κομμάτι (ο περίφημος σωσίας του που τον συναντάμε συνέχεια μέσα στην αφήγηση) και ταυτόχρονα αποσυντίθεται η ενότητα που τόσο παθιασμένα κυνηγούσε σε όλο του το έργο ο Νερβάλ. Ο συμβολικός αυτός θάνατος τον οδηγεί σε έναν μετα-θάνατο και σε μια μετα-θάνατον ζωή που έχει ορισμένα κοινά στοιχεία με τις χριστιανικές παραδόσεις –οι εικόνες με τους νεκρούς συγγενείς του σε γαλήνια και πανέμορφα τοπία, θυμίζει τον κλασικό Παράδεισο-  αλλά πάνω από όλα είναι μια εμπειρία αλήθειας. Έτσι με έναν παράδοξο τρόπο ο Ορφέας είναι αυτός που έχει πεθάνει και η Αυρηλία έρχεται να τον τραβήξει πίσω στον «κόσμο των ζωντανών»! Σε ένα αποκαλυπτικό κομμάτι, ο Νερβάλ ξύπνησε από το όνειρο του εξαιτίας μιας κραυγής που δεν ανήκε στο όνειρο και που «… ήταν η φωνή ενός ζωντανού ανθρώπου, για μένα ήταν η φωνή και ο τόνος της φωνής της (νεκρής) Αυρηλίας». Γιατί ο Νερβάλ πάντα αποσύρεται από αυτόν τον κόσμο της γνώσης; Γιατί εν τέλει δεν παραδίδεται ολοκληρωτικά στην τρέλα της αλήθειας; Η Αυρηλία αυτό το δοχείο αγάπης, ηδονής, και ενοχής κάθε φορά τον εγκαλεί στα εγκόσμια.

Η Αυρηλία είναι χωρισμένη σε τρία μέρη. Στο πρώτο τα όνειρα του Νερβάλ φανερώνουν μια έντονη και καλυμμένη σεξουαλική ορμή, η οποία προφανώς μιαίνει τον υποτιθέμενο αγνό έρωτά του για την Αυρηλία – ο Νερβάλ επιστρέφει πίσω στον κόσμο εξαιτίας της ηδονής. Στο δεύτερο κυριαρχεί η ενοχή, επειδή αγάπησε άλλη γυναίκα – η Αυρηλία σαν γιγάντιος σημειολογικός πλανήτης ασκεί βαρύτητα στο ανάλαφρο σώμα του Νερβάλ και τον ξαναφέρνει πίσω στον πραγματικό κόσμο. Στο τρίτο κομμάτι, τα βάσανά του τελειώνουν και φτάνει στην αλήθεια – η Αυρηλία γίνεται το «μέσο» με το οποίο βλέπει πια τον κόσμο, φέρνει πίσω στον πραγματικό κόσμο τον Νερβάλ μαζί με ολόκληρο τον Άδη. Η Αλήθεια διαχέεται παντού. Ο Νερβάλ είναι ο Αντι – Ορφέας. Το ταξίδι του στον Άδη δεν ήταν για να σώσει την Αυρηλία, το φως της γης δεν είναι γι’ αυτόν ο καταλύτης της γνώσης. Αντιθέτως το ταξίδι του στον άλλον κόσμο είναι ένα ταξίδι γνώσης και η Αυρηλία είναι όλα αυτά που τον καλούν πίσω στην ψευδαίσθηση.

Ηλίας Μπιστολάς         

 215686