«ΜΕΡΑ ΜΑΓΙΟΥ» – Η ΜΕΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΤΑΦΙΟΥ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ

 217118_214343011915076_6825592_n

«Το στυλ»

Δε θυμάμαι σε ποιο εξάμηνο ήμουν. Ήταν όμως η πρώτη, και η μόνη, φορά που παρακολούθησα το μάθημα. Κωδικός ΑΙΤ… κάτι· Ιστορία της Τέχνης. Ο καθηγητής μπήκε στην αίθουσα, πρόβαλε στον τοίχο τον Όρκο των Ορατίων και ξεκίνησε την παράδοση. Το στυλ. Αυτό ήταν το πρώτο που έπρεπε να ξεκαθαριστεί. Τι είναι το στυλ. Από την αρχή είχε φέρει μαζί του ένα κασετόφωνο. Έτσι, έπαιξε διαδοχικά τη μία εκδοχή μετά την άλλη. «Εδώ πρόκειται για δύο διαφορετικά στυλ», είπε με στυλ, και συνέχισε να λέει πράγματα που καθόλου δε θυμάμαι. Το μόνο που θυμάμαι, και θα θυμάμαι πάντα, είναι πως τότε, για πρώτη φορά στη ζωή μου, άκουγα τον μελοποιημένο Επιτάφιο του Γιάννη Ρίτσου, και μου συνέβαινε αφενός να προσπαθώ να αποφασίσω αν το «άρμεγε» ήταν μια λέξη που μπορούσα να ανεχθώ και αφετέρου να μην παύω να ψιθυρίζω από μέσα μου αυτόν ακριβώς τον στίχο, τον μόνο που μπόρεσα να συγκρατήσω ενόσω έπαιζε το τραγούδι και τα μάτια μου ήταν έτοιμα να ξεχειλίσουν. Στο μαγαζί με τα CD υπήρχε μια τρίτη βερσιόν. Το αγόρασα. Ποτέ έκτοτε δεν έχω ακούσει το τραγούδι αυτό, «Μέρα Μαγιού», χωρίς να γεμίζω δάκρυα. Η εκπαίδευση, ακόμα και όταν δε δίνει τις γνώσεις που σκόπευε να δώσει, δίνει τα ερεθίσματα, που σιγά-σιγά, με το ζύμωμα, ίσως και να γίνονται αυτό που λέμε παιδεία. Ίσως.

Τα γεγονότα

9 Μαΐου του 1936:

Το κέντρο της συμπρωτεύουσας είναι πλημμυρισμένο από απεργούς καπνεργάτες, υφαντουργούς, τσαγκαράδες και πολλούς άλλους εργαζομένους που από μέρες διαμαρτύρονται για τις συνθήκες και τους όρους εργασίας τους, για τη δραματική μείωση του ημερομισθίου – οι συνέπειες του κραχ του ’29 και της έλευσης των προσφύγων, νωρίτερα, είχαν πλήξει σοβαρά την οικονομική κατάσταση της χώρας και είχαν επιδεινώσει τη θέση των εργατών. Σε πολλά και διάσπαρτα σημεία της πόλης στήνονται πρόχειρα οδοφράγματα και σημειώνονται σφοδρές, αιματηρές οδομαχίες μεταξύ απεργών και έφιππων αστυνομικών. Στα βίαια επεισόδια παίζει το ρόλο της και  η εθνικιστική οργάνωση των Τριεψιλιτών (ΕΕΕ).

Στις 10.30, στη συμβολή των οδών Βενιζέλου και Εγνατία πέφτει νεκρός ο αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης. Είναι ο πρώτος νεκρός της εξέγερσης – ο θλιβερός απολογισμός θα συμπληρωθεί με άλλους 12 νεκρούς και αναρίθμητους τραυματίες. Το πλήθος τοποθετεί τη σορό του Τούση σε μια ξύλινη πόρτα που ξηλώνεται από παράπλευρη οικοδομή, και τη μεταφέρει με αυτό το αυτοσχέδιο φορείο ώς το κτίριο της Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας απαιτώντας από τον Γενικό Διοικητή να δεχτεί την επιτροπή των καπνεργατών.

Η μάνα του Τούση, αγωνιώντας για τον Τάσο και τις δυο κόρες της, εργάτριες, έχει ήδη κινήσει για το κέντρο. Κάποια στιγμή, μέσα στον χαλασμό, τις φωνές, τις οιμωγές, τις κατάρες και τις κωδωνοκρουσίες, εντοπίζει συντοπίτες της, Ασβεστοχωρίτες, και τον ίδιο τον Τάσο να κείται νεκρός εν μέσω του πλήθους. Η Κατίνα Τούση γονατίζει, θρηνεί, ολοφύρεται πάνω από το άψυχο σώμα του γιου της. Η εικόνα αυτή απαθανατίζεται από τον φωτογραφικό φακό, δημοσιεύεται στον Τύπο και συγκλονίζει το πανελλήνιο. Ωθεί τον ποιητή Γιάννη Ρίτσο να γράψει το μεγαλύτερο μέρος του Επιταφίου του, ποιήματα του οποίου και δημοσιεύει, υπό τον γενικό τίτλο Μοιρολόι, στο φύλλο του Ριζοσπάστη της 12ης Μαΐου. Η μάνα του Τούση γίνεται σύμβολο.

207976_214338368582207_474986_n

Την επομένη, μέρα Κυριακή, λαμβάνει χώρα η κηδεία των νεκρών στο νεκροταφείο της Ευαγγελιστρίας, όπου ο στρατός, υπό τις διαταγές του ταγματάρχη Εμμανουήλ Μαρινάκη, αρνείται να χτυπήσει τους χιλιάδες διαδηλωτές που έχουν συρρεύσει, και συντάσσεται  με το πολυάριθμο πλήθος. Ο Μεταξάς χαρακτηρίζει τα γεγονότα αυτά αλλά και όσα επακολούθησαν, τόσο στη Θεσσαλονίκη όσο και σε άλλες μεγάλες πόλεις της χώρας, ως «γενική δοκιμή κομμουνιστικής επανάστασης» και επιβάλλει τη δικτατορία λίγους μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 1936.

284664_256683724347671_4292214_n

Η μελοποίηση

Το 1958 ο Μίκης Θεοδωράκης λαμβάνει στο Παρίσι, όπου και ζει, πολλά από τα έργα του ποιητή Γιάννη Ρίτσου. Ο Επιτάφιος που παίρνει στα χέρια του φέρει τη χαρακτηριστική αφιέρωση: «Το βιβλίο τούτο κάηκε από τον Μεταξά στα 1938 κάτω από τις στήλες του Ολυμπίου Διός». Τις ώρες που περιμένει στο αυτοκίνητο τη σύζυγό του να τελειώσει τα ψώνια της, ο Θεοδωράκης, σημειώνοντας στα περιθώρια, δουλεύει τη μελοποίηση των ποιημάτων του έργου. Τον εμπνέουν.

Το 1959, λοιπόν, ο Επιτάφιος (8 από τα 20 ποιήματά του, για την ακρίβεια), μελοποιημένος πια, ενορχηστρώνεται από τον Μάνο Χατζιδάκι, ο οποίος και διαλέγει τη μελωδική φωνή της Νάνας Μούσχουρη, για να ερμηνεύσει τα τραγούδια. Στον Θεοδωράκη δεν αρέσει όμως το αποτέλεσμα. Ούτε και στον ίδιο τον Ρίτσο. Δεν αντανακλούσε, κατά την άποψή τους, την αμεσότητα και τη λαϊκότητα του ποιήματος. Έτσι, το 1961 ενορχηστρώνεται ξανά, από τον ίδιο τον Θεοδωράκη αυτή τη φορά, και ηχογραφείται με τον Μανόλη Χιώτη στο μπουζούκι και τον Γρηγόρη Μπιθικώτση ως ερμηνευτή.

208212_214332695249441_98329_n

Όλες οι εκτελέσεις του τραγουδιού, κατά την προσωπική μου άποψη,  έχουν τη δική τους χάρη, μιας και είναι το αποτέλεσμα της ευτυχούς, δημιουργικής συνάντησης σπουδαίων προσωπικοτήτων της Τέχνης. Η ενορχήστρωση του Χατζιδάκι, με τη φωνή της Νάνας Μούσχουρη, είναι μια πιο λυρική, πιο πένθιμη εκδοχή, ένας θρήνος. Η ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση, με τη συνοδεία του μπουζουκιού, από την άλλη, αντανακλά το κλίμα αγωνιστικότητας που χαρακτηρίζει την ποίηση του Ρίτσου, και προσδίδει το πάθος και τη λαϊκότητα που του αρμόζει. Το τραγούδι βέβαια έχουν ερμηνεύσει κατά καιρούς και πολλοί άλλοι καλλιτέχνες, όπως ο Σπύρος Σακκάς, η Φλέρυ Νταντωνάκη, η Μαρία Φαραντούρη, η Αγνή Μπάλτσα, η Μαρία Σουλτάτου (ερμηνεύτρια του έργου «κατά Σταύρο Ξαρχάκο», σε μια ιδιαιτέρως παθιασμένη ερμηνεία που παραδέχομαι πως φέρνει στο μυαλό την εικόνα της ολοφυρόμενης μάνας της φωτογραφίας) και η Μαίρη Λίντα, που το ερμηνεύει μάλιστα με έναν απρόσμενα λυρικό τόνο. Με βάση το δικό μου αισθητήριο όμως, η ιδανικότερη εκτέλεση είναι ίσως αυτή της Νένας Βενετσάνου (στο τραγούδι) και του Σαράντη Κασσάρα (στο πιάνο), αφού κατορθώνει, μέσα από συγκρατημένες εξάρσεις, να διατηρεί τον παλμό των γεγονότων που έθρεψαν τους στίχους χωρίς όμως ταυτόχρονα να ξεφεύγει από το κλίμα του μοιρολογιού (Συγκεκριμένα: Η Νένα Βενετσάνου τραγουδάει Μίκη Θεοδωράκη. Τα Eluard-Επιτάφιος, 2000, ΜΒΙ). Η ερμηνεία της Βενετσάνου δεν είναι επιδεικτική. Έχει μια σπαραχτική στοργικότητα. Σε συγκινεί δίχως μελοδραματισμούς, χωρίς θεατρικότητα.

spyros_sakkas_lingua_musicalis_set_big_34198

Ο Επιτάφιος ήταν το πρώτο έργο μεγάλου σύγχρονου Έλληνα ποιητή που μελοποιήθηκε και κυκλοφόρησε ευρέως, ανοίγοντας τον δρόμο και για άλλες μελοποιήσεις που θα έφερναν το πλατύ κοινό σε επαφή με την ποίηση. Ήταν επίσης ο πρώτος LP δίσκος που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα (1961). Τέλος, ήταν η αφορμή για την ιστορική συνεργασία των δύο κορυφαίων Ελλήνων συνθετών.

Μέρα Μαγιού, Νάνα Μούσχουρη, ενορχήστρωση Χατζιδάκι

Μέρα Μαγιού, Γρηγόρης Μπιθικώτσης, ενορχήστρωση Θεοδωράκη

 

Από τον Επιτάφιο

 

Βασίλεψες αστέρι μου

Βασίλεψες αστέρι μου, βασίλεψε η πλάση.
Κι ο ήλιος, κουβάρι ολόμαυρο, το φέγγος του έχει μάσει.

Κόσμος περνά και με σκουντά, στρατός και με πατάει
κι εμέ το μάτι ουδέ γυρνά ουδέ σε παρατάει.

Και δες μ’ ανασηκώνουνε· χιλιάδες γιους ξανοίγω.
Μα, γιόκα μου, απ’ το πλάγι σου δε δύνουμαι να φύγω.

Όμοια ως εσένα μου μιλάν και με παρηγοράνε
και την τραγιάσκα σου έχουνε, τα ρούχα σου φοράνε.

Την άχνα απ’ την ανάσα σου νιώθω στο μάγουλό μου,
αχ, κι ένα φως, μεγάλο φως στο βάθος πλέει του δρόμου.

Τα μάτια μου σκουπίζει τα μια φωτεινή παλάμη.
Αχ κι η λαλιά σου, γιόκα μου στο σπλάχνο μου έχει δράμει.

Και να που ανασηκώθηκα, το πόδι στέκει ακόμα.
Φως ιλαρό λεβέντη μου μ’ ανέβασε απ’ το χώμα.

Σημαίες τώρα σε ντύσανε, παιδί μου εσύ κοιμήσου.
Κι εγώ τραβώ στ’ αδέρφια σου και παίρνω τη φωνή σου.

(Με πλάγια γράμματα είναι οι στροφές εκείνες που δε μελοποιήθηκαν.)

Βασίλεψες Αστέρι μου, Νένα Βενετσάνου

Το Ακάρεο του Bookstand