P.B. SHELLEY, ΩΔΗ ΣΤΟΝ ΔΥΤΙΚΟ ΑΝΕΜΟ

Portrait of Percy Bysshe Shelley.

Ο Πέρσι Μπις Σέλλεϋ (Αγγλία, 4 Αυγούστου 1792 – Ιταλία, 8 Ιουλίου 1822) υπήρξε πριν και πέρα απ’ οτιδήποτε άλλο ποιητής και ό,τι κυρίως τον διακρίνει είναι η ένταση και η χάρη του λυρισμού του καθώς και η απαρασάλευτη πίστη του στη μεταμορφωτική δύναμη της ποίησης. Εξίσου όμως κυρίαρχο χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του είναι το επαναστατικό του πνεύμα και ο βαθύς ανθρωπισμός του. Ήταν μόλις δεκαεννέα χρονών όταν εξέδωσε το φυλλάδιο «Η αναγκαιότητα του αθεϊσμού», ενέργεια που είχε ως αποτέλεσμα να αποβληθεί από το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, να χάσει δια παντός την πατρική εύνοια και να διακατέχεται στο εξής από το αίσθημα του αποσυνάγωγου και του κυνηγημένου. Η ριζοσπαστική του διάθεση ωστόσο δεν υποχώρησε ούτε κατ’ ελάχιστον: τα επόμενα χρόνια έγραψε και δημοσίευσε ποικίλα επαναστατικά κείμενα, διακηρύξεις, ομιλίες, επιστολές, άρθρα, με τα οποία επιχείρησε να παρέμβει άμεσα προς την κατεύθυνση πάντα της «βελτίωσης του ηθικού και φυσικού καθεστώτος της ανθρωπότητας», καθώς έγραψε γι’ αυτόν η Μαίρη Σέλλεϋ.

Με την «Ωδή στον Δυτικό Άνεμο», που την έγραψε ο Σέλλεϋ στην Ιταλία τον Οκτώβριο του 1819, φαίνεται ωστόσο να έχει συντελεστεί μια μεταβολή στην προσωπικότητα του νεαρού ποιητή, ο οποίος στο εξής – τα λίγα χρόνια που του μένουν να ζήσει – θα διοχετεύσει την επαναστατικότητά του σχεδόν αποκλειστικά στην ποίηση και θα απομακρυνθεί από την πολιτική και κοινωνική δράση. Ακόμη και ο πάντα ανατρεπτικός θεωρητικός στοχασμός του θα επιμείνει σε αυτό ακριβώς το στοιχείο, στην προτεραιότητα της ποίησης έναντι της πράξης: «Η μόνη δύναμη ανατροπής είναι η ποίηση», θα γράψει και θα καταλήξει «οι ποιητές είναι οι ανεπίσημοι νομοθέτες του κόσμου». Γι’ αυτό η ποίησή του δεν θα πάψει ποτέ να είναι επαναστατική, τόσο στην ηθική της όσο και στην πολιτική της διάσταση, και το ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό όραμα που εκφράζει θα είναι πάντα ξεκάθαρα ριζοσπαστικό. Η «Ωδή στον Δυτικό Άνεμο» εκφράζει αυτή τη στιγμή στη σκέψη του Σέλλεϋ: ο ποιητής γνωρίζει πια ότι δική του αποστολή δεν είναι να αναμορφώσει με την προσωπική του δράση τον κόσμο· δουλειά του ποιητή είναι να γίνει η σάλπιγγα που θα μεταφέρει στην ανθρωπότητα το μήνυμα της αλλαγής, που θα ξεσηκώσει τους ανθρώπους, που θα δείξει τον δρόμο της απελευθέρωσης και του διαφωτισμού.

Στα πέντε σονέτα από τα οποία συντίθεται η Ωδή περιγράφεται η επίδραση του άγριου φθινοπωρινού ανέμου στον κόσμο και εκφράζεται η επιθυμία του ποιητή να δεχθεί και αυτός την ίδια ευλογία και να γίνει το όργανο που θα μεταφέρει το πνεύμα του Ζέφυρου σε όλο τον κόσμο. Στα τρία πρώτα σονέτα είναι η γη (τα δέντρα και τα φυτά), ο αέρας (τα σύννεφα και οι υδρατμοί) και η θάλασσα (η επιφάνεια και ο βυθός της) που δέχονται την καταστροφική και λυτρωτική δύναμη του βίαιου ανέμου. Στη συνέχεια ο λόγος αφορά τον ίδιο τον ποιητή που ζητάει από τον άνεμο να τον δεχτεί ως σύντροφό του στις περιπλανήσεις του. Κι είναι στο τέλος πια της Ωδής που εμφανίζεται και το τέταρτο θεμελιακό στοιχείο, η φωτιά· και ο ποιητής σαν νέος Προμηθέας αναλαμβάνει να τη φέρει στη χειμαζόμενη ανθρωπότητα: «σκόρπισε, σαν να ‘ναι μιας άσβεστης εστίας οι στάχτες κι οι σπίθες, τα λόγια μου».

Fig-26-MS-Shell-ADD-e-12-f62v-63r

Ι.

Ω άγριε Δυτικέ Άνεμε, πνοή εσύ της ύπαρξης του Φθινοπώρου,

Εσύ, που απ’ την αόρατή σου παρουσία τα πεθαμένα φύλλα

Παρασύρονται, όπως φαντάσματα που ένας μάγος τα σκορπίζει,

.

Κίτρινα και μαύρα και χλωμά και κόκκινα πυρετικά,

Μέγα πλήθος χτυπημένο από λοιμό: Ω Εσύ,

Που ηνιοχεύεις στο σκοτεινό τους χειμωνιάτικο κρεβάτι

.

Τους φτερωτούς σπόρους, όπου κείνται κρυμμένοι και ψυχροί,

Ένα κουφάρι ο καθένας μες στον τάφο του, ώσπου

Της Άνοιξης η αδελφή σου γαλανή να φυσήξει

.

Τη σάλπιγγά της πάνω απ’ τη γη που ονειρεύεται και να γεμίσει

(Τα γλυκά ανθάκια οδηγώντας σαν κοπάδια στον αέρα για να ταϊστούν)

Με ζωντανά χρώματα και αρώματα τους λόφους και τις πεδιάδες:

.

Άγριο Πνεύμα, που ολούθε περιφέρεσαι·

Καταστροφέα και Σωτήρα· άκου! Ω, άκου!

4278722351_2f077bc257_o

ΙΙ.

Εσύ που απ’ το ρεύμα σου, στου απόκρημνου ουρανού την ταραχή,

Ελεύθερα τα σύννεφα σκορπάνε, όπως της Γης τα φύλλα τα ξερά,

Καθώς τινάζονται απ’ τα πλεγμένα τα κλαδιά του Ουρανού και του Ωκεανού,

.

Άγγελοι της καταιγίδας και της αστραπής: εκεί απλώνονται

Στην κυανή επιφάνεια της αέρινής σου ορμής,

Σαν τα στιλπνά μαλλιά που ορθώνονται στην κεφαλή

.

Μιας άγριας Μαινάδας, απ’ τη θολή γραμμή

Του ορίζοντα μέχρι και του ύψους το αποκορύφωμα,

Οι βόστρυχοι της καταιγίδας που επέρχεται. Εσύ Θρήνε

.

Του θνήσκοντος έτους, για το οποίο η νύχτα που σιμώνει

Θα είναι ο θόλος ενός απέραντου μνήματος,

Υψωμένου με όλη σου τη συγκεντρωμένη δύναμη

.

Των υδρατμών, που απ’ την ατμόσφαιρά τους την πυκνή

Μαύρη βροχή και φλόγα και χαλάζι θα ξεχυθεί: ω, άκου!

Richardson_Rome_-_West_Wind_Blows

ΙΙΙ.

Εσύ που αφύπνισες από τα θερινά της όνειρα

Τη γαλανή Μεσόγειο, εκεί όπου αναπαυότανε,

Νανουρισμένη από την περιδίνηση των κρυσταλλένιων της ρευμάτων,

.

Πλάι σε μια νήσο από ελαφρόπετρα στης Μπάιας τον όρμο,

Και έβλεπε μες στον ύπνο της πύργους κι αρχαία ανάκτορα

Να τρέμουνε στου κύματος τη δυνατή φεγγοβολή,

.

Κρυμμένα όλα κάτω από βρύα και λουλούδια κυανά,

Τόσο γλυκά, που ο νους λιγοθυμά όταν τα παρασταίνει! Εσύ

Που από το πέρασμά σου τα ρεύματα στην επιφάνεια του Ατλαντικού

.

Σχίζονται κι ανοίγουν χάσματα, ενώ βαθιά από κάτω

Τ’ άνθη της θάλασσας και τα ιλυώδη δάση που φορούν

Του ωκεανού το άχυμο φύλλωμα αναγνωρίζουν

.

Τη φωνή σου, κι άξαφνα χάνουν το χρώμα τους από τον φόβο,

Και τρέμουνε κι απογυμνώνονται: ω, άκου!

wind_blowing-wallpaper-1024x768

IV.

Ας ήμουν ένα πεθαμένο φύλλο, εσύ μπορούσες να με σήκωνες·

Ας ήμουν ένα γρήγορο σύννεφο για να πετάω μαζί σου·

Ένα κύμα για να ασθμαίνω κάτω απ’ τη δύναμή σου και να μοιράζομαι

.

Την ώθηση της ισχύος σου, μόνο λιγότερο ελεύθερος

Απ’ ό,τι, ω Αχαλίνωτε, εσύ! Ας ήμουν μόνο

Όπως τότε που ήμουνα παιδί και θα γινόμουν

.

Ο σύντροφός σου στις περιπλανήσεις σου στον Ουρανό,

Όπως τότε που το να ξεπεράσω την ουράνια ταχύτητά σου

Μόλις που έμοιαζε με όνειρο· ποτέ δεν θα ‘μπαινα σε τέτοιον αγώνα

.

Εγώ μαζί σου, που είμαι ένας ικέτης μες στην πικρή μου ανημποριά.

Ω, σαν κύμα, σαν φύλλο, σαν σύννεφο, σήκωσέ με!

Πληγώνομαι πάνω στ’ αγκάθια της ζωής! Αιμορραγώ!

.

Ένα βαρύ φορτίο ωρών έχει δέσει κι έχει λυγίσει

Έναν ακόμη όμοιό σου: αδάμαστο και γρήγορο και υπερήφανο.

when_the_wild_wind_blows_by_siddharthnagarajan-d2ymz87

V.

Κάνε με λύρα σου, τέτοια που ‘ναι και το δάσος:

Τι κι αν τα φύλλα μου σαν τα δικά του πέφτουνε!

Ο αχός των ισχυρών αρμονιών σου

.

Θα πάρει από τους δυο μας έναν βαθύ φθινοπωρινό τόνο,

Γλυκό ακόμη και στη θλίψη του. Γίνε εσύ, άγριο Πνεύμα,

Το πνεύμα μου! Εσύ, παράφορε, γίνε εγώ!

.

Οδήγησε τις νεκρές μου σκέψεις μες στο σύμπαν,

Σαν τα φύλλα τα ξερά, για να επιταχύνεις μια νέα γέννηση!

Και, με τη μαγική επωδή τού στίχου αυτού,

.

Σκόρπισε, σαν να ‘ναι μιας άσβεστης εστίας

Oι στάχτες και οι σπίθες, τα λόγια μου σ’ όλη την ανθρωπότητα!

Για τη γη που ακόμα δεν αφυπνίστηκε γίνε μέσ’ απ’ τα χείλη μου

.

Μιας προφητείας η σάλπιγγα! Ω, Άνεμε,

Αν έρθει ο Χειμώνας, μπορεί η Άνοιξη να είναι μακριά;

(Εισαγωγή – Μετάφραση Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος)

the-west-wind