ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ ΧΕΜΙΝΓΟΥΕΪ

Για την αμφιλεγόμενη σχέση του Έρνεστ Χέμινγουεϊ με την Αντριάνα Ιβάντσιτς έχουν γραφτεί πολλά σε Αμερική και Ευρώπη. Το έργο του Piero Ambrοgio Pozzi, «Το ποτάμι, η λιμνοθάλασσα και το μακρινό νησί» (Il Fiume, la Laguna e l’Isola Lontana), ανήκει στην κατηγορία εκείνων που ερμηνεύουν τη σχέση του Έρνεστ και της Αντριάνα ως ερωτική και ειλικρινή. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, ένα μικρό λουλούδι στον τάφο ενός ανεκπλήρωτου έρωτα που προκάλεσε πλήθος από κακοπροαίρετα σχόλια και πολλή θλίψη στους ίδιους τους πρωταγωνιστές του. Πρόκειται για μια καβαφικής προθέσεως αποκατάσταση, πιο πολύ ίσως για την τόσο αδικημένη Αντριάνα. Μια μελέτη βασισμένη στα βιβλία αλλά και την αλληλογραφία της Βενετής μούσας και του συγγραφέα. Είναι άραγε το έργο ενός ιδανικού μεταφραστή, ή το έργο ενός ιδανικού μελετητή; Σίγουρα, πάντως, είναι το έργο ενός ιδανικού αναγνώστη.

Το παρακάτω κείμενο γράφτηκε για το Bookstand στην ιταλική γλώσσα και μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Χαράλαμπο Γιαννακόπουλο. Ευχαριστούμε θερμά τον Piero Ambrogio Pozzi.

Το Ακάρεο του Bookstand

 

Adriana & Ernest (Club de Cazadores, L’Avana, 1950-51, foto Roberto Herrera Sotolongo)

Adriana & Ernest – Club de Cazadores, L’Avana, 1950-51 (Foto: Roberto Herrera Sotolongo)

 

ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ ΧΕΜΙΝΓΟΥΕΪ

Όλα άρχισαν την άνοιξη του 2003. Τρία χρόνια πριν, είχα ήδη ξεκινήσει να μεταφράζω το έργο και να μπαίνω στον κόσμο της Έμιλι Χολμς Κόλμαν (1899-1974). Είχα πια έτοιμη την πρώτη μεταφρασμένη εκδοχή του μοναδικού δημοσιευμένου μυθιστορήματός της, The Shutter of Snow, όταν αποφάσισα να τσεκάρω τον εαυτό μου, σε ποιο βαθμό ήταν ικανοποιητικός ο τρόπος που προσλάμβανα, απέδιδα και ερμήνευα την αμερικανική λογοτεχνία του 20ου αιώνα. Αγόρασα λοιπόν ένα αντίτυπο του Μέσα απ’ το ποτάμι και στα δέντρα και το μετέφρασα, προκειμένου να συγκρίνω τη δική μου μετάφραση με την καθιερωμένη ιταλική τής Φερνάντα Πιβάνο. Και διέκρινα πράγματι στο πρωτότυπο μυθιστόρημα του Έρνεστ Χέμινγουεϊ (1899-1961) ενδείξεις που επιβεβαίωναν τις κατευθύνσεις της σκέψης μου.

Λίγο καιρό αργότερα, ενώ μιλούσα με τον πρώην εργοδότη μου (εργαζόμουν ως σχεδιαστής σε μια βιομηχανία εργαλείων τότε), ανακάλυψα στο πρόσωπό του έναν αφοσιωμένο αναγνώστη του Χέμινγουεϊ, ο οποίος μου δώρισε ένα σπάνιο βιβλίο: το La Torre Bianca (Ο Λευκός Πύργος), της Αντριάνα Ιβάντσιτς, με ημερομηνία πρώτης, και τελευταίας, έκδοσης το 1980. Διαβάζοντάς το με κατέκλυζαν συναισθήματα παρόμοια μ’ εκείνα που είχα δοκιμάσει καθώς διάβαζα το Μέσα απ’ το ποτάμι. Για να βοηθήσω τον αναγνώστη, ο Λευκός Πύργος είναι μέρος της κουβανέζικης κατοικίας του Χέμινγουεϊ, κοντά στην Αβάνα, της περιβόητης Φίνκα Βίχια. Πρόκειται για ένα τριώροφο τετράγωνο κτίριο όπου ο πρώτος όροφος χρησίμευε αποκλειστικά ως κατοικία για τις γάτες, ο δεύτερος ήταν το γραφείο του συγγραφέα, και ο τρίτος παραχωρήθηκε στην Αντριάνα όταν φιλοξενήθηκε εκεί –μαζί με τη μητέρα της– από τον Οκτώβριο του 1950 ώς τον Φεβρουάριο του 1951. Εκεί η Αντριάνα θα γράψει τα ποιήματά της και θα ζωγραφίσει τα disegnetti της για τα εξώφυλλα της πρώτης έκδοσης του Μέσα απ’ το ποτάμι και του Ο γέρος και η θάλασσα του Χέμινγουεϊ και θα γράψει κάμποσα ποιήματά της, που θα εκδοθούν το 1953 και δεν θα ανατυπωθούν ποτέ.

Φωτογραφία που τράβηξε ο ίδιος ο P.A. Pozzi στη Finca Villa, στην Αβάνα

Φωτογραφία που τράβηξε ο ίδιος ο P.A. Pozzi
στη Finca Villa, στην Αβάνα

 

Η Αντριάνα συναντήθηκε πρώτη φορά με τον Χέμινγουεϊ στη Λατιζάνα της Βενετίας το 1948, όταν δεν ήταν καλά-καλά ούτε δεκαεννέα χρονών. Εύκολα αναγνωρίζεται ως το πρότυπο της Ρενάτας, της ηρωίδας του «Μέσα απ’ το ποτάμι». Ενώ ο Έρνεστ είναι προφανώς ο συνταγματάρχης Κάντγουελ. Το σπίτι του κοριτσιού, αν το τοποθετήσουμε στη Λατιζάνα, είναι πράγματι μέσα απ’ το ποτάμι, στο Ταλιαμέντο, και μέσα στα δένδρα, στο Σαν Μικέλε. Με το Google Street View είναι εύκολο να εντοπίσει κανείς τη Via Ivancich, στο San Michele στο Tagliamento.

Latisana & San Michele

Latisana & San Michele

Επιστρέφω στη δουλειά μου, στο βιβλίο της Κόλμαν. Τις φτωχές μου μεταφραστικές ικανότητες, άλλωστε, πάνω στο δικό της έργο τις είχα αποκτήσει. Κι ο καιρός περνάει…

Τον Απρίλιο του 2008 πια, βρίσκομαι στο Κόμο με τη γυναίκα μου. Είναι μια υπέροχη μέρα με εξαίσια απεριτίφ μπροστά στον καθεδρικό. Επιστρέφοντας στο πάρκινγκ διασχίζουμε την Piazza della Vittoria και, καθώς με το βλέμμα μου διατρέχω τους πάγκους με τα βιβλία, πιάνω ένα …γουεϊ, τα μοναδικά γράμματα που διακρίνονται στο εξώφυλλο ενός μικρού βιβλίου θαμμένου ανάμεσα στα άλλα. Το τραβάω και βλέπω έναν πηχυαίο τίτλο: Ο ΓΕΡΟΣ ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ. Είναι μια όμορφη αγγλική έκδοση του 1953 σε χαρτί ζωγραφικής και σχέδια φτιαγμένα με σινική μελάνη και πενάκι. Ήταν μοιραίο να συμβεί, να ξαναμεταφράσω και αυτό το βιβλίο. Και χαίρομαι τόσο πολύ, τελικά, που πλήρωσα εκείνα τα τρία ευρώ για να τ’ αγοράσω.

(Επιμένω πως ο μεταφραστής είναι ένας προνομιούχος αναγνώστης: όταν παρατηρεί τα σημάδια και είναι ανοιχτός στις ερμηνείες, κατέχει τα κλειδιά της καρδιάς του Συγγραφέα, αν βέβαια ο Συγγραφέας του έχει καρδιά.)

Basi lavoro Ernest e Adriana

Ξεκινώ να μεταφράζω λοιπόν το απόκτημά μου. Το βιβλίο είναι γεμάτο με διάσπαρτες μεταφορές που με τα κλειδιά μου αναγνωρίζω ως ερωτικά μηνύματα! Ναι, το βιβλίο έχει γραφτεί οπωσδήποτε για την Αντριάνα. Το θυμάμαι από τα γράμματα της με τον Έρνεστ, εκείνα που παραθέτει στον Λευκό Πύργο, αλλά και από την αλληλογραφία του Χέμινγουεϊ με φίλους του. Και τώρα το επιβεβαιώνω δίχως αμφιβολία. Ξεκινώ αμέσως να διαβάζω όλες τις βιογραφίες του συγγραφέα – πρώτη-πρώτη αυτή του Κάρλος Μπέικερ – κι ενώ όλες τους κάνουν λόγο για τους συμβολισμούς, καμία δεν στέκεται στις μεταφορές. Κανείς δεν φαίνεται να αντιλαμβάνεται τη θέση της Αντριάνας Ιβάντσιτς στη ζωή του Χέμινγουεϊ. Είναι η μεγαλύτερη μούσα του, είναι η γυναίκα της ζωής του. Εκείνη που δεν μπόρεσε να γίνει δική του ποτέ, η μοναδική που κέρδισε τον σεβασμό του για πάντα.

Δεδομένου ότι η ένωσή τους ήταν εξαρχής αδύνατη λόγω της ηλικιακής τους διαφοράς (των τριάντα χρόνων), του καθολικισμού της Αντριάνα και των κοινωνικών προκαταλήψεων, είναι ο ίδιος ο Έρνεστ αυτός που –αποδίδοντας στο ζευγάρι Κάντγουελ-Ρενάτα στο «Μέσα απ’ το ποτάμι» μια σκανδαλώδη συμπεριφορά για την εποχή– προκάλεσε, με απεριόριστη θλίψη, την απομάκρυνση της αγαπημένης του μούσας. Το μυθιστόρημα, το οποίο έφτασε στη Ιταλία κατά τη διάρκεια της παραμονής της Αντριάνα και της μητέρας της στη Φίνκα, ξεσήκωσε ένα τέτοιο πανδαιμόνιο από κουτσομπολιά ώστε η μητέρα της πείστηκε (η Αντριάνα είναι πια είκοσι ενός χρονών, αλλά ακόμα εξαρτάται από εκείνην) πως έπρεπε πια να αφήσουν την Κούβα και να επιστρέψουν στη Βενετία για να προστατέψουν την κηλιδωμένη τιμή της οικογένειάς τους. Ο Έρνεστ υποφέρει από τη στενοχώρια, μα είναι πάντα πρόθυμος να προστατέψει την υπόληψη της Αντριάνα με οποιονδήποτε τρόπο, φτάνοντας ώς το σημείο να αποτρέψει την ιταλική μετάφραση τού «Μέσα απ’ το ποτάμι», το οποίο δεν θα εκδοθεί παρά μόνο δεκαπέντε χρόνια αργότερα, μετά δηλαδή από τον θάνατό του. Τέσσερις μήνες πριν πεθάνει μάλιστα, θα βάλει τον ατζέντη του, τον Χότσνερ, να υπογράψει ένα έγγραφο με το οποίο απαγορεύει την παρουσίαση του «Μέσα απ’ το ποτάμι», και μόνο, στον κινηματογράφο, το θέατρο, το ραδιόφωνο ή την τηλεόραση. Καμία δραματοποιημένη εκδοχή τού «Μέσα απ’ το ποτάμι», δεν πρέπει να φτάσει στην Ευρώπη.       

Η αλληλογραφία μεταξύ Έρνεστ και Αντριάνα συνεχίζεται ώς το 1950 τουλάχιστον και ο δεσμός τους παραμένει ισχυρός. Η Αντριάνα ζητάει από τον Έρνεστ να τη βοηθήσει να βρει έναν τίτλο για την ποιητική της συλλογή. Εκείνος της στέλνει μια μεγάλη λίστα. Μια από τις τελευταίες του προτάσεις είναι και «Το ποτάμι, η λιμνοθάλασσα και το μακρινό νησί», δηλαδή το Ταλιαμέντο, η Βενετία και η Κούβα…

Η Αντριάνα ωστόσο επιλέγει έναν άλλο τίτλο: Κοίταξα τον ουρανό και τη γη.

Γράφει στον Λευκό Πύργο της, απευθυνόμενη στον Έρνεστ: «Το ποτάμι, η λιμνοθάλασσα και το μακρινό νησί» ήταν κι αυτός ένας καλός τίτλος, σκέφτηκα. Μα πιο πολύ ταιριάζει σε μυθιστόρημα παρά σε ποιήματα. Θα ήταν τέλειος για την ιστορία μας, φίλε μου, την ιστορία που ποτέ δεν θα γράψω, γιατί κανείς δεν θα την πιστέψει: «Κάποιοι θα σκεφτούν το ένα και κάποιοι θα σκεφτούν το άλλο και μόνο εσύ κι εγώ θα ξέρουμε στ’ αλήθεια κι εμείς θα είμαστε πια νεκροί».

Ο τάφος της Αντριάνα στο Porto Ercole. Φωτογραφία: P.A. Pozzi

«Λοιπόν», είπα στον εαυτό μου, «εγώ την πιστεύω και θα τη γράψω αυτή την ιστορία, με αυτόν ακριβώς τον τίτλο». Και την έγραψα, γεμάτη με αναφορές στον ιταλό συγγραφέα Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο, από τον οποίο και ο Χέμινγουεϊ είχε δανειστεί πάρα πολλά. Αυτό είναι το λουλούδι μου στον τάφο της Αντριάνα, που αυτοκτόνησε το 1983.

Το ποτάμι, η λιμνοθάλασσα και το μακρινό νησί κυκλοφορεί ως e-book. Η ιστορία βασίζεται στον Λευκό Πύργο, αλλά συγκεντρώνει και συσχετίζει, επίσης, στοιχεία που συνέλεξα από τα δύο βιβλία του Έρνεστ, και τα οποία οδηγούν τον αναγνώστη στην αναγνώριση της Αντριάνα ως της κρυφής ιδανικής συντρόφου του Χέμινγουεϊ. Αφετηρία της εργασίας μου αποτελεί η ειλικρίνεια των λόγων που εκφέρει η Αντριάνα στο βιβλίο της και η αποκαλυπτική αλληλογραφία των δυο τους. Η αγάπη και ο σεβασμός που καταθέτουν εκεί αποκλείουν κάθε ψέμα. Από αυτή την αφετηρία εκκινώντας, διάφορες νύξεις που συνάντησα καθώς ξαναμετέφραζα τα δυο βιβλία του Χέμινγουεϊ και μελετούσα προσεκτικά τον Λευκό Πύργο, βρίσκουν τη θέση τους και κάνουν πιστευτή και συναρπαστική την εκπληκτική σχέση που ύμνησε ο Χέμινγουεϊ στα δύο τελευταία του έργα, τα οποία, αν και μεταφέρουν τόσα ερωτικά μηνύματα, φτάνουν στους αναγνώστες σαν δυο συνηθισμένα βιβλία.

Κείμενο: Piero Ambrogio Pozzi

Μετάφραση από τα ιταλικά: Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος

 6540_1058293472366_1248055_n

*Piero Ambrogio Pozzi. Ο Πιέρο Αμπρότζιο Πότσι είναι μεταφραστής (βραβευμένος για τη μεταφραστική του δουλειά πάνω σε ποιητικά έργα) και μελετητής εκπατρισμένων αμερικανών συγγραφέων, γεννημένος στο Μιλάνο το 1944. Αυτή τη στιγμή η δουλειά του επικεντρώνεται στη μετάφραση του ποιητικού έργου του Jeffrey Rudick και της Emily Holmes Coleman (Oakland CA 1899 – Tivoli NY 1974), της οποίας έχει μεταφράσει και εκδώσει στα ιταλικά το μοναδικό δημοσιευμένο μυθιστόρημα, The Shutter of Snow. Το 2011 προσκλήθηκε και συμμετείχε στο 13ο Διεθνές Συνέδριο για τον Έρνεστ Χέμινγουεϊ στην Αβάνα της Κούβας.

*Η τρυφερή και συνάμα θλιβερή ιστορία της Αντριάνας Ιβάντσιτς και του Έρνεστ Χέμινγουεϊ είχε παρουσιαστεί λεπτομερώς στο περιοδικό από Το Ακάρεο του Bookstand:

ADRIANA IVANCICH: Η ΒΕΝΕΤΗ ΜΟΥΣΑ ΤΟΥ ΧΕΜΙΝΓΟΥΕΪ Ή Η ΕΡΩΜΕΝΗ ΤΟΥ ΕΡΝΕΣΤ;