ΠΑΘΙΑΣΜΕΝΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΛΕΞΕΩΝ

Klaus_Mann

Με ένα Adagio – Allegro non tropo ξεκινάει η Παθητική Συμφωνία του Τσαϊκόφσκι. Με σκοτάδι που στην καρδιά του τρεμοπαίζει μιαν αχτίδα φωτός, αρχίζει ο Κλάους Μαν τη μυθιστορηματική εκδοχή της. Ο καταπτοημένος Πιότρ Ίλιτς βλέπει, στο πρώτο μέρος της συμφωνίας, τη δραστηριότητα μέσα του να παφλάζει, το ασίγαστο πάθος να τον θερμαίνει. Μα, και τα μεγάλα ιδανικά της ζωής να ζώνονται επικίνδυνα από τον θρήνο του αναπόδραστου θανάτου.

Ο Μαν, από την άλλη, φτιάχνει ένα ιμπρεσιονιστικό ταμπλό με κινήσεις γεμάτες κουρασμένη νωχέλεια και κάποιες άλλες στιγμές με φράσεις κατάστικτες από ταλαιπωρημένη οργή. 

Η παθητική συμφωνία (έμελλε να μείνει η γαλλική εκδοχή στην ονομασία της 6ης συμφωνίας, που τόσες παρανοήσεις έχει δημιουργήσει) είναι το προσωπικό ρέκβιεμ του δημιουργού. Είναι μια λατρευτική εκδοχή στον απαγορευμένο καρπό του έρωτα, είναι το ύστατο σημείωμα του αυτόχειρα πάνω στο τραπέζι. Αν δεχθούμε φυσικά την εκδοχή της αυτοκτονίας για τον Τσαϊκόφσκι. 

Το δεύτερο μέρος, ναι, είναι το απαύγασμα του πάθους: allegro con grazia. Γραμμένο σε ρυθμό πέντε τετάρτων. Το ασίγαστο πάθος για τον ανιψιό Βλαντιμίρ. Το κούρσεμα της ψυχής του και η πάλη του σώματος, απέναντι στην κρυψίνοια που οι κοινωνικές συμβάσεις τού επιβάλλουν. Οι πρόσκαιρες και ανερμάτιστες διασκεδάσεις του κόσμου, συγκρινόμενες με τις δικές του χαρές που δεν αντέχουν σε διάρκεια. 

Ο Κλάους Μαν στο μυθιστόρημά του σπέρνει τον σπόρο του Πιότρ Ίλιτς στα πέρατα. Είναι ένας πλάνης, ένας αποσυνάγωγος. Μετανάστης μέσα στην ίδια του την πατρίδα, ιδιότυπα ξένος στο μουσικό τοπίο. Αταξινόμητος από τους ειδικούς, δευτεροκλασάτος στα μάτια των μεγάλων δασκάλων, κυριευμένος από την μέθη των παθών, αλλά απόμακρος από την σαγήνη της φιλοδοξίας. Και στο βάθος, στο πικρό βάθος των πραγμάτων, η μορφή του Βλαντιμίρ, του εύρωστου νεαρού με τη ροδαλή επιδερμίδα και τη δίψα για περιπέτεια, να στέκει ως νοσταλγικός ερωτιδέας που ποτέ δεν θα κυριευτεί, ποτέ δεν θα δοξαστεί φανερά από τον θαυμαστή του. 

Ο Τσαϊκόφσκι διαισθάνεται τη μαρμαρυγή της απογοήτευσης να τον καταβάλει. Τρέμει στην ιδέα των έργων του, αδυνατεί να τα διευθύνει, απομονώνεται στον εσώτατο εαυτό του κι ας γνωρίζει πως η μουσική του εξέλιξη είναι εδραία. Ξεκίνησε σαν παιχνίδισμα για να γίνει συν τω χρόνω στιβαρή και ουσιώδης. Τίποτα το μη αναμενόμενο: το τρίτο μέρος της Παθητικής Συμφωνίας είναι ένα Presto (Allegro molto vivace). Δεν υπάρχει διαφυγή. Ούτε καν η πρόσκαιρη, αλλά γαλήνια, φιλία με τον Έντβαρντ Γκρίγκ, ούτε οι ονειροπολήσεις που με τόση δεξιότητα ο Μαν αναπλάθει, επαυξάνει, χαρτογραφεί στο μυθιστόρημα.

Όμως, τι πιο σπαραχτικό, τι πιο απόλυτα ανθρώπινο από το τέταρτο μέρος, το φινάλε, που είναι ένας θρηνητικός επίλογος μιας ζωής γεμάτης απογοητεύσεις, πικρίες, πόνους και μια κατάφαση στο Αιώνιο Τίποτα που αναμένεται να μας καταπιεί. Όλη η καλλιτεχνική δημιουργία φαντάζει μικρή, ελάχιστη μπρος στην μαύρη χοάνη της ανυπαρξίας που είναι ο θάνατος. Adagio lamentoso – Andante, αυτό είναι το μέτρο των πραγμάτων. 

30167-klaus_mann-symphonie-path25c325a9tique

Ο Κλάους Μαν συνθέτει με τη σειρά του μια αλληλουχία εικόνων και προσώπων που το ένα διαμορφώνει το άλλο αξεδιάλυτα. Ο Βλαντιμίρ μετατρέπεται βαθμιαία στη μορφή της πρόωρα χαμένης μητέρας, που ο Πιότρ Ίλιτς θέλει να ακολουθήσει, στον άλλο κόσμο, και μάλιστα με τον ίδιο τρόπο που διάλεξε κι εκείνη: με μιαν απονενοημένη πράξη αυτοκτονίας. 

Το αντικείμενο του πόθου κραδαίνει τη ρομφαία του θανάτου· αντί για αγγελιαφόρος της αγάπης, προσφέρει τον τρόμο της παντοτινής απουσίας· γίνεται ένας μαύρος άγγελος. 

Τέλος πικρό θα έχει και ο Κλάους Μαν. Ήταν μόλις 43 ετών όταν έθεσε τέρμα στη ζωή του. Η ζωή του Τσαϊκόφσκι τον γοήτευε γιατί συνόψιζε την έννοια της σταδιακής απώλειας. Από το βάρος της ανήμπορης σιωπής, της μοναξιάς και της καλλιτεχνικής αμφιταλάντευσης, επιλέγει το σωτήριο σκοτάδι του θανάτου να τον τυλίξει τρυφερά.

Το 1932 ο Μαν στη νεκρολογία του φίλου του Ρίκι Χάλγκαρτεν (αυτόχειρας κι αυτός) παραδέχεται «ο θάνατος μού έγινε οικείος τόπος». Μέσω της «Παθιασμένης» συμφωνίας, ο Μαν βρίσκει το λάιτ μοτίφ του μυθιστορήματος που είναι αυτή η χαρμολύπη. 

Όπως ο Τσαϊκόφσκι το σμιλεύει προσεκτικά φτιάχνοντας τη μορφή του Βλαντιμίρ. 
Πόσο έξοχος συνδυασμός μουσικής και λέξεων και μάλιστα με χρονική απόσταση που δεν πρέπει να λησμονείται. 

Η Παθητική Συμφωνία του Τσαϊκόφσκι είναι ένα εξαίσιο δείγμα του κινήματος του ρομαντισμού. Όχι με τα μέτρα του ψυχοδράματος του Βάγκνερ ή της πιανιστικής δεξιότητας του Σοπέν, αλλά με την αισθαντική, λυγμική κατάθεση μιας ψυχής που δεν βρίσκει γιατρειά.

Ο Μαν είναι μια ιδιάζουσα μορφή της γενιάς του. Γνώρισε την αναγνώριση και τις απολαύσεις, έλαβε ενεργό μέρος στον πόλεμο κατά του ναζισμού, υπήρχε παραγωγικός γραφιάς και τελικώς έφτασε σε ένα πρόωρο αδιέξοδο. Εν μέρει ένα κομμάτι του δικού του ρέκβιεμ βρίσκεται στο βιβλίο του με τον τίτλο «Παθητική συμφωνία». 

Γράφει για τον Πιότρ Ίλιτς, μα είναι σαν να κρυφοκοιτάζει τη δική του αντανάκλαση μέσα από έναν σπασμένο καθρέφτη. 

Διονύσης Μαρίνος