BOOKSTANDER No2000: ΟΥΡΑΝΙΑ ΠΑΝΟΥΤΣΟΥ – JOSEPH CONRAD, VICTORY

Conrad.Victory.1964.big

The Victory

«Woe to the man whose heart has not learned while young to hope, to love — and to put its trust in life!»

Όχι, δεν είναι αυτή η ατάκα που θα απομονώσετε από το μυθιστόρημα. Αν και ξεχωρίζει. Εν μέρει μάλιστα δικαιολογεί και τον κεντρικό ήρωα. Πόσο κεντρικός είναι όμως ο κεντρικός ήρωας στο Victory του Conrad;

Ο Alex Heyst, ευγενής μα απόμακρος, διευθυντής χρεωκοπημένης εταιρίας εξόρυξης κάρβουνου στο αρχιπέλαγος Μαλάι, ερωτεύεται και παίρνει μαζί του στο νησί όπου ζει μια νέα κοπέλα, μέλος περιπλανώμενου θιάσου, κι έναν ιμπρεσάριο με καθόλου αγαθές προθέσεις. Στο νησί τούς ακολουθούν όμως κάποιος κύριος Jones, αριστοκρατικής καταγωγής, ο ακόλουθός του Ρικάρντο κι ο υπηρέτης τους Πέδρο, υποκινούμενοι από τον Schomberg, ιδιοκτήτη ξενοδοχείου στη Σουραμπάγια, με την ξεκάθαρη πρόθεση να αρπάξουν τον πλούτο που υποτίθεται ότι έχει συσσωρεύσει.

Το αφανές κλειδί για την κατανόηση του Victory βρίσκεται όμως σε μια πρώτη αφήγηση, πολύ πριν εμφανιστεί η αιθέρια Άλμα με την χαρακτηριστική φωνή και τη γοητευτική θωριά. Είναι η πρώτη «συναισθηματική εμπλοκή» του Heyst με κάποιον άλλο κάτοικο του νησιού: Ο Μόρισον, ένας ναυτικός που με ένα σκαρί έκανε διαδρομές ανάμεσα στα μύρια νησάκια του αρχιπελάγους, χρεώθηκε με κίνδυνο να χάσει το πλοίο του. Ο Heyst τον συναντά τυχαία σε ένα μπαρ, ακούει την ιστορία του και του δίνει αμέσως τα χρήματα που του χρειάζονται για να ξεχρεώσει και να πάρει πίσω το πλοίο του. Αυτή η κίνηση του Heyst όμως, που εύκολα θα τη θεωρούσε κανείς καλοπροαίρετη, δεν εκπορεύθηκε παρά από μια απλοϊκή λογική εκ μέρους του να βοηθήσει «αφού μπορούσε». Πράγμα βέβαια που τον ώθησε για πρώτη φορά να εμπλακεί στη ζωή ενός άλλου ανθρώπου.

Όταν λοιπόν τον συγκίνησε η φωνή και η όψη της Άλμα, ήταν ήδη έτοιμος να εμπλακεί ξανά. Οι δυο τους κλέβονται, ζουν στο νησί-καταφύγιο αδιατάρακτα, και το όνομα της Άλμα γίνεται Λένα.  Ο ξενοδόχος Schomberg δεν μπορεί όμως να ξεχάσει την Άλμα και, κυρίως, δεν μπορεί να δεχτεί ότι εκείνη συνδέθηκε με τον απόμακρο, περίεργο Heyst. Έτσι, δολοπλοκεί και στέλνει στο κατόπι τους το πραγματικό κακό που ακούει στο όνομα κύριος Jones. Αν ορίζω τον κύριο Jones ως το πραγματικό κακό είναι γιατί ο ίδιος ο συγγραφέας στο προλογικό σημείωμα αναφέρει ότι την έμπνευσή του για τη σκιαγράφηση του χαρακτήρα την πήρε από εναν πραγματικό άνθρωπο, έναν χαρτοπαίχτη που συνάντησε σε ένα μπαρ. Καθώς ο άγνωστος έβγαινε από τον χώρο, όπως εκμυστηρεύεται ο συγγραφέας, ένας άλλος συνδαιτυμόνας τον χαρακτήρισε ως «τρόμο».

Στο προλογικό του σημείωμα, ο συγγραφέας κάνει γενικά αναφορά στα πρόσωπα από την πραγματική του ζωή που ενέπνευσαν τους χαρακτήρες της ναυτικής του ιστορίας. Δεν ξέρω τι ξόρκισε ο Κόνραντ με αυτή. Επιμένω όμως πως το κλειδί της δεν είναι ο κεντρικός της ήρωας, ο Heyst, ούτε η ηθελημένη αποχή του από τα ανθρώπινα. Ούτε βέβαια ο κύριος Jones. Ούτε καν η αγάπη της Λένας για τον Heyst, ο έρωτας που ένιωσαν ο ένας για τον άλλο. Ίσως η κινητήρια δύναμη βρίσκεται στον ξενοδόχο Schomberg, έναν χαρακτήρα που ο Conrad είχε συμπεριλάβει ήδη στο Lord Jim (1899). Στο Victory o Schomberg αναπτύσσεται, αυτός κινεί τα νήματα και την πλοκή. Αν ο Heyst επιτέλους δρα, ο Schomberg είναι υπεύθυνος για την κατεύθυνση που θα πάρουν τα πράγματα. Κι ορίζει την κατεύθυνση βασισμένος στην προσωπική κι αδικαιολόγητη αντιπάθειά του γι’ αυτόν.

Αν και στο προτελευταίο κεφάλαιο, με την πράξη της Λένας, είναι σαν να δηλώνεται μια Νίκη επί του κακού, το τελευταίο κεφάλαιο τελειώνει με τη λέξη «τίποτα». Ο αφηγητής κλείνει την ιστορία καταλήγοντας στη λέξη «τίποτα», σαν τίποτα να μην μπορούσε να γίνει διαφορετικά και σαν τίποτα να μην έχει σημασία.

Αυτή η κατάληξη δηλώνει όλη την αριστοτεχνική μαεστρία του Joseph Conrad και δικαιολογεί τη θεώρηση ορισμένων κριτικούς της λογοτεχνίας ότι το Victory βρίσκεται στην αρχή του μοντέρνου μυθιστορήματος. Δεν πρόκειται για μια ιστορία με τυπική αρχή, μέση και τέλος. Ακόμα και η αρχή του μυθιστορήματος, η περιγραφή του χαρακτήρα του Alex Heyst και η γνωριμία του με τον Μόρισον, παρατίθενται με τον αέρα του τυχαίου κι όχι του μοιραίου. Τα γεγονότα συμβαίνουν, δεν προκαλούνται. Η δράση προκύπτει έξωθεν, όχι γιατί ο κεντρικός ήρωας το επιθυμεί. Δεν υπάρχει δίδαγμα. Δεν υπάρχει αιτιολόγηση. Δεν μάθαμε ποτέ γιατί ο Heyst είναι ο Heyst, γιατί η Λένα τον ερωτεύτηκε, γιατί ο Schoberg αντιδρά όπως αντιδρά.

Ο Conrad είναι για μένα από τους πιο σημαντικούς συγγραφείς. Κι αν δεν είχα προλάβει να «ερωτευτώ» τον Ντοστογιέφσκι, θα τον αγαπούσα παράφορα. Σε αντίθεση με τον Ντοστογιέφσκι, βέβαια, το σκοτάδι του είναι αδιευκρίνιστο, η συμφορά που πλησιάζει δεν είναι δηλωμένη και οι ήρωές του δεν είναι παρά… σχηματικοί. Το μυθιστόρημά του είναι οπωσδήποτε συγκροτημένο αλλά με μπόλικο αέρα. Χρειάζεται μεγάλη συγγραφική δύναμη το να συνθέτεις με ελάχιστα υλικά ένα σύμπαν που και μετά την ανάγνωση του βιβλίου, ο αναγνώστης εξακολουθεί να το κουβαλά μέσα του και να αναρωτιέσαι γι’ αυτό… το τίποτα.

To know us better

Τα 5 πιο αγαπημένα βιβλία της Ουρανίας:

Ο Ξένος, Αλμπέρ Καμύ.

Ο Ηλίθιος, Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι

Οι Αδελφοί Καραμαζώφ, Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι

Ο Θείος Βάνια, Αντόν Τσέχωφ

Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες, Η Αριάγνη (β’ βιβλίο της τριλογίας), Στρατής Τσίρκας

Ποιο την απογοήτευσε: Όποιο και να ήταν, το έχω ήδη ξεχάσει.

Το φετινό διαμαντάκι: Ταξίδι στην Αρμενία, Οσίπ Μαντελστάμ, μετάφραση Γιώργου Χαβουτσά, εκδόσεις Ίνδικτος

Το τελευταίο που διάβασε: The House of Mirth, Edith Wharton

MADELSTAM_armenia