ΣΤΟ ΕΛΕΟΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΦΥΣΗΣ

1234360_10201324269922680_1987321200_n

Ζοζέ Σαραμάγκου, Περί τυφλότητος, μτφ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Καστανιώτη

Δεν είναι συνηθισμένη περίπτωση συγγραφέα ο Ζοζέ Σαραμάγκου. Όπως βέβαια  δεν είναι τέτοια περίπτωση ούτε ο Προυστ ούτε ο Κάφκα, ούτε ο Τζαίημς Τζόυς ούτε ο Τόμας Μπέρνχαρντ. Σχεδόν εξ ορισμού, εξάλλου, κανένας μεγάλος συγγραφέας δεν αποτελεί συνηθισμένη περίπτωση. Ακόμη, ωστόσο, και σ’ έναν χώρο, όπως αυτόν της λογοτεχνίας, όπου όσο και αν ευημερεί η μετριότητα, είναι η εξαίρεση που στο τέλος επικρατεί, η περίπτωση του πορτογάλου μυθιστοριογράφου δεν παύει να εκπλήσσει. Γιατί με το έργο του και με τη ζωή του, με το προσωπικό του ύφος και με τη μέθοδο γραφής που εφαρμόζει, με τις απόψεις του και με την πολιτεία του ο Σαραμάγκου καταρρίπτει ορισμένες από τις ισχυρότερες στερεότυπες αντιλήψεις που επικρατούν στον συγγραφικό χώρο, αφού κατόρθωσε να δημιουργήσει ένα συναρπαστικό έργο και να κερδίσει τη διεθνή αναγνώριση έχοντας όλες τις πιθανότητες εναντίον του: με μεγάλη καθυστέρηση αφοσιώθηκε στη συγγραφή, στα πενήντα πέντε του χρόνια, και ήταν σχεδόν εξήντα όταν κατέκτησε το απόλυτα προσωπικό και αναγνωρίσιμο στυλ του, η γραφή του είναι δαιδαλώδης και δύσκολη, η συλλογιστική του ιδιαιτέρως απαιτητική, τα θέματά του φαντάζουν ανεπίκαιρα και μαζί πολιτικά, η διαπραγμάτευσή τους είναι βαθιά και πολυεπίπεδη.    

Χαρακτηριστικά στοιχεία του έργου τού Σαραμάγκου είναι η χρήση της αλληγορίας, ο επίμονος ρεαλισμός, εφαρμοσμένος σε ακραία φανταστικές καταστάσεις και οι συνεχείς και συναρπαστικές παρεκβάσεις του, οι οποίες, συχνά, απομακρύνουν τόσο από το κύριο θέμα της εξιστόρησης, ώστε, ώρες-ώρες, ο αναγνώστης επιστρέφει σε αυτό έκπληκτος, αν όχι και ενοχλημένος από τη διακοπή της συνειρμικής ανάπτυξης των παρεκβάσεων. Το συγγραφικό του στυλ είναι εξαιρετικά περίτεχνο, μια πρόζα που αποτελεί, ενδεχομένως, το μπαρόκ του εικοστού αιώνα, στην οποία η αφήγηση και οι λεπτομερείς περιγραφές είναι αξεδιάλυτα διασταυρωμένες με τον διάλογο, το μήκος των προτάσεων και των παραγράφων ασυνήθιστα μεγάλο, η στίξη πυκνή αλλά ιδιότυπη και η γραμματική οργάνωση του κειμένου ανορθόδοξη, όπως δηλαδή και η σκέψη που επιχειρεί να εκφράσει: «Η σκέψη στο κάτω κάτω», διαβάζουμε σ’ ένα από τα βιβλία του, «έχει ήδη ειπωθεί κι από άλλους, είναι σαν ένα χοντρό κουβάρι νήμα τυλιγμένο γύρω από τον εαυτό του, χαλαρό σε κάποια σημεία, σε άλλα σφιχτό μέχρι ασφυξίας και στραγγαλισμού, μέσα στο κεφάλι, αλλά είναι αδύνατο να γνωρίσει κανείς όλη την έκτασή του, θα χρειαζόταν να ξετυλιχθεί, να τεντωθεί και τελικά να μετρηθεί, αλλά αυτό, όσο κι αν το θέλει κανείς, ή προσποιείται ότι το θέλει, φαίνεται πως δεν μπορεί να το κάνει ο ίδιος χωρίς βοήθεια, κάποιος πρέπει να έρθει μια μέρα και να του πει πού πρέπει να κοπεί ο λώρος που συνδέει τον άνθρωπο με τον αφαλό του, και να δέσει τη σκέψη του με την αιτία της».

Στη βάση των περισσότερων μυθιστορημάτων που έχει γράψει ο Σαραμάγκου βρίσκεται μια απρόσμενη ιδέα, ένα εξωφρενικό γεγονός που θα μπορούσε (ή δεν θα μπορούσε) να έχει συμβεί σ’ έναν άνθρωπο, σε μια πόλη, σε μια χώρα. Κάθε καινούριο βιβλίο του είναι μια νέα εκδοχή για την πραγματικότητα, είναι ένα πείραμα, κατά το οποίο στα δοσμένα υλικά της ανθρωπότητας και στη δεδομένη συγκρότηση του κόσμου μας προστίθεται ένας νέος απροσδόκητος παράγοντας, ένας αιφνίδιος καταλύτης, με την εισαγωγή του οποίου βγαίνουν στην επιφάνεια και εκδιπλώνονται εναργέστερα οι πολλαπλές και αντιφατικές όψεις της σύγχρονης κοινωνίας και του σύγχρονου ανθρώπου. Κάθε μυθιστόρημα του Σαραμάγκου είναι μια απόπειρα κατανόησης της πραγματικότητας και της ανθρώπινης προσωπικότητας, μια δοκιμή της αντοχής των αξιών και των πεποιθήσεων των κοινωνιών μας. Προσπαθεί, επινοώντας τα απίθανα σενάριά του, να καταλάβει τον άνθρωπο και τον κόσμο, γράφω για να μπορέσω να καταλάβω, καθώς έχει δηλώσει ο ίδιος, αλλά και να προειδοποιήσει, όπως το διατυπώνει σε άλλη πρόσφατη συνέντευξή του: τις χρειαζόμαστε τις Κασσάνδρες και ακόμη περισσότερο χρειαζόμαστε να τις πιστεύει ο κόσμος. Όχι μόνο για το παρελθόν και το μέλλον, αλλά και για το παρόν.

Από μια τέτοια εξωφρενική όσο και εφιαλτική υπόθεση εκκινεί και το δημοσιευμένο το 1995 μυθιστόρημα του Σαραμάγκου «Περί τυφλότητος», το οποίο μπορεί να θεωρηθεί μια ευφυής και σκληρή παραλλαγή της «Πανούκλας» του Καμύ. Ένας άνθρωπος χάνει ξαφνικά και ανεξήγητα το φως του, ένας δεύτερος που έρχεται σε επαφή μαζί του τυφλώνεται επίσης· ο οφθαλμίατρος που τον εξετάζει και όλοι οι πελάτες του παρομοίως. Η κυβέρνηση αντιδράει άμεσα κλείνοντας στο εξής όποιον τυφλώνεται και όποιον εκτίθεται στην τυφλότητα σε ένα πρόσφορο για την περίπτωση άδειο κτίριο –πρώην φρενοκομείο– και αφήνοντάς τους στο έλεος της ανθρώπινης φύσης. Η ζωή για τους έγκλειστους δεν θα αργήσει καθόλου, εννοείται, να μετατραπεί σε κόλαση, η επιδημία όμως δεν σταματάει, εξαπλώνεται σε ολόκληρη τη χώρα και βγάζει στην επιφάνεια τις χειρότερες και τις καλύτερες πλευρές της ανθρώπινης ψυχής και αποκαλύπτει, άλλη μια φορά, τους σύγχρονους εξουσιαστικούς μηχανισμούς.

Οι ήρωες του Ζοζέ Σαραμάγκου είναι συνηθισμένοι, καθημερινοί άνθρωποι, μοναχικοί στην πλειοψηφία τους, στη ζωή των οποίων ο συγγραφέας εισάγει εκπληκτικά γεγονότα, προκειμένου να διερευνήσει την ανθρώπινη κατάσταση. Όσο κριτικός και σαρκαστικός, καυστικός και σατιρικός εμφανίζεται ο Σαραμάγκου απέναντι στην εξουσία, απέναντι στην κατ’ όνομα, καθώς υποστηρίζει, δημοκρατία της εποχής μας, στη θρησκεία και στην κυρίαρχη ιδεολογία, άλλο τόσο ξεχειλίζει συμπάθεια και κατανόηση απέναντι στους απλούς ανθρώπους που είναι οι ήρωές του. Ο βαθύς ανθρωπισμός του συγγραφέα γίνεται κατ’ εξοχήν φανερός στα συχνότατα εμβόλιμα σχόλια που, με τον εξαιρετικό μεταμοντέρνο του τρόπο, παρεμβάλλει μέσα στην αφήγησή του. Το γλυκόπικρο χιούμορ, η λεπτή ειρωνεία, η φιλοσοφική διάθεση, η τρυφερότητα της ματιάς και το αποφθεγματικό τους ύφος μετατρέπουν αυτά τα σχόλια σε κεντρικό στοιχείο των μυθιστορημάτων του, σε κύριο φορέα του Νοήματος, που η υπόθεση κάθε έργου δημιουργεί.

Ο Σαραμάγκου υιοθετεί, σύμφωνα με τη δική του διατύπωση, «τις παραδοσιακές συμβάσεις του λογοτεχνικού είδους που ονομάστηκε μυθιστόρημα, και που έτσι θα συνεχίσει να λέγεται μέχρι να βρεθεί ένας ορισμός που να ταιριάζει περισσότερο στη σύγχρονη διαμόρφωσή του», αλλά δεν υποτάσσεται σε αυτούς. Η υπόθεση, δηλαδή το απροσδόκητο εύρημα που βρίσκεται, όπως είπαμε, στην αφετηρία κάθε μυθιστορήματός του και λεπτομερώς αναπτύσσεται στις σελίδες του, και οι ήρωες που εμφανίζονται και εξελίσσονται αποτελούν τους δύο πόλους της συγγραφικής μεθόδου του Σαραμάγκου, ο οποίος κατορθώνει χάρη στην πλούσια φαντασία του, τον επίμονο ρεαλισμό του και το σωτήριο συγγραφικό του ένστικτο να δημιουργεί απολαυστικά και συναρπαστικά μυθιστορήματα. Συν τοις άλλοις και επειδή ποτέ δεν περιορίζει την προβληματική του αποκλειστικά στην κοινωνική διάσταση του ανθρώπου· γιατί κάθε μυθιστόρημα του Σαραμάγκου, αλλά και σύνολο το συγγραφικό του έργο, συγκροτεί μιαν ολοκληρωμένη οντολογική μελέτη για την ανθρώπινη μοίρα, για την ανθρώπινη ζωή.         

Χαράλαμπος Γιαννακόπουλος  

blindness130